QTO - Cam Lộ, như ngữ nghĩa tên gọi của mình là “sương ngọt” thấm vào trong đất đai, đồng bãi, cỏ cây muôn loài, chở che và dung dưỡng tâm hồn con người chất phác, thuần lương, qua thăng trầm dâu bể gạn đục khơi trong hình thành nên vùng đất xung yếu cả về kinh tế lẫn quân sự, tấp nập, phồn thịnh, được ví như một tiểu Trường An.

Không chỉ thiên nhiên non nước thái hòa, từ rất sớm, với chính sách trọng thương, các chúa Nguyễn đã có tầm nhìn chiến lược về kinh tế, thương mại, biến tuyến buôn bán Cửa Việt - Cam Lộ gắn với chợ Phiên Cam Lộ nổi tiếng tấp nập trên bộ dưới thuyền. Luồng thương mại mạnh mẽ này vươn ra với các nước trong khu vực như Ai Lao (Lào), Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ và các nước phương Tây, thông qua cửa khẩu Ai Lao thu gom nguồn hàng từ Lào, từ vùng núi đem về trao đổi với vùng đồng bằng, hình thành nên con đường hương liệu/đường muối Đông - Tây, đặt nền móng sơ khai hình thành con đường số 9 - đường Xuyên Á, huyết mạch của Hành lang kinh tế Đông - Tây ngày nay.

Ðất ngọn nguồn

Lịch sử đất nước chọn Quảng Trị trải qua những hoàn cảnh khắc nghiệt xác lập và bảo vệ chủ quyền lãnh thổ thì hầu hết đều gắn liền với vùng đất Cam Lộ. Nơi đây, năm Giáp Ngọ 1306, Huyền Trân Công chúa ngàn dặm ra đi từ làng Kim Đâu (nay thuộc xã Hiếu Giang) gả cho vua Chế Mân, đổi lấy sính lễ mà vua Chế Mân dâng cho nước Đại Việt là hai châu Ô, Lý: “Hai châu Ô - Lý vuông ngàn dặm/Một gái Huyền Trân của mấy mươi”.

Quá khứ vàng son kiêu hãnh của vùng đất Cam Lộ từng hai lần được chọn làm “kinh đô kháng chiến” của đất nước. Thành Tân Sở ở vùng Cùa, vào năm 1885, vua trẻ tuổi Hàm Nghi đã ban Chiếu Cần Vương, hiệu triệu văn thân, sĩ phu, Nhân dân đứng lên phò vua đánh giặc Pháp xâm lược và thành Vĩnh Ninh ở làng Cam Lộ được chọn đặt Trụ sở Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam thời kỳ chống đế quốc Mỹ giai đoạn 1973-1975. Nhà Tằm Tân Tường ở xã Cam Lộ cũng chính là nơi thành lập Tỉnh ủy Lâm thời tỉnh Quảng Trị năm 1930, lãnh đạo Nhân dân anh dũng đấu tranh chống giặc ngoại xâm, tiếp nối mạch nguồn yêu nước và nuôi dưỡng phong trào cách mạng của quê hương.

Người dân Cam Lộ tự hào ghi trên cổng làng là Tiểu Trường An - Ảnh: N.T.H

Nhà bác học Lê Quý Đôn khi giữ chức quan Hiệp trấn Tham tán quân cơ xứ Thuận Hóa đi tuần du vùng Tây Dinh Cát (Ái Tử) ghé Cam Lộ và ghi lại trong sách Phủ biên tạp lục: “Xã Cam Lộ huyện Đăng Xương ở thượng lưu sông Điếu Ngao, dưới thông với Cửa Việt, trên tiếp giáp với nguồn Sài đất Ai Lao, đường sá của dân Man đều ra từ đây. Ở xa thì nước Lạc Hoàn, nước Vạn Tượng, phủ Trấn Ninh, châu Quy Hợp, các bộ lạc Lào đều có đường thông từ đây, rất xung yếu”.

Thời các chúa Nguyễn, ghe thuyền vào Cửa Việt mang hàng hóa của vùng biển và nồi đồng, thoi bạc, hoa xuyến… từ các nơi khác dọc theo sông Thạch Hãn, sông Hiếu lên bán ở chợ Phiên Cam Lộ. Những sản phẩm hàng hóa như mộc nhĩ, mật ong, ngà voi, sừng tê, đuôi trĩ, tộc hương, bạch tộc hương, da trâu, xương hổ, nhung, nai, quế... từ rừng theo xuống chợ Phiên Cam Lộ là những mặt hàng nổi tiếng được thương khách nước ngoài ưa chuộng trên con đường giao thương Đông-Tây tấp nập của vùng Thuận Hóa xưa. Sự phồn thịnh của chợ Phiên Cam Lộ thúc đẩy giao lưu văn hóa, tiếp nhận văn minh tiến bộ từ các phố thị, phát triển kinh tế, xã hội, tạo cho Cam Lộ có khuôn dáng khác biệt so với các vùng quê khác ở Quảng Trị, mà người dân tự hào ví như tiểu Trường An - vùng quê mãi mãi bình yên.

Hồi sinh giá trị vùng đất

Trong rất nhiều điều đặc biệt về vùng quê này, người Cam Lộ luôn biết gạn đục khơi trong, phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của vùng đất từng là phên dậu của đất nước.

Cách đây hơn 5 năm, một ngôi đền thờ Vua Hàm Nghi và tướng sĩ phong trào Cần Vương được Nhân dân Cam Lộ dựng lên trang nghiêm trên sơn phòng Tân Sở năm xưa với ước nguyện thờ vị vua yêu nước chống Pháp, chấp nhận từ bỏ kinh thành xa hoa để dấn thân vào hành trình chông gai, chọn miền rừng Cam Lộ ban Chiếu Cần Vương, kêu gọi Nhân dân chống giặc ngoại xâm lúc sơn hà nguy biến. Vùng đất thờ vị vua yêu nước đánh giặc ngoại xâm thì lòng người nơi đây cũng phải trung trinh yêu nước. Truyền thống yêu nước đó được người dân phát huy cao độ trong xây dựng quê hương Cam Lộ trở thành địa phương đầu tiên của tỉnh Quảng Trị (cũ) được công nhận huyện đạt chuẩn nông thôn mới vào năm 2019.

Một góc trung tâm xã Cam Lộ - Ảnh: N.T.H

5 năm trước, Chủ tịch UBND huyện Cam Lộ (cũ) Trần Anh Tuấn khoe với chúng tôi rằng Cam Lộ đã xây dựng đề án phục dựng lại khung cảnh phiên chợ “quốc tế” tấp nập buôn bán trên bến dưới thuyền, nổi tiếng cả vùng Thuận Hóa xưa, biến nó trở thành sản phẩm du lịch cho vùng đất sơn thủy hữu tình này.

Theo đó, du khách đến với Cam Lộ có thể trải nghiệm tour du lịch xuôi về ký ức sống lại cảnh non nước Cam Lộ thanh bình, với tuổi thơ ngày cũ ghe thuyền lên bến Đuồi vào chợ Phiên mỗi tháng 6 ngày. Trên bến thuyền ký ức xưa cũ đó, du khách sẽ hiểu thêm về vùng đất Cam Lộ và tuyến buôn bán tấp nập Cửa Việt - Cam Lộ nối với cửa khẩu Ai Lao sang tận nước bạn Lào trước đây, cũng như những định hướng, quy hoạch để đón đầu luồng thương mại, dịch vụ, logistics - nơi giao nhau giữa các tuyến giao thông huyết mạch Bắc - Nam và Đông - Tây đi qua Cam Lộ bây giờ.

Đến nay, do ảnh hưởng của Covid-19 và sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, các xã trên địa bàn huyện Cam Lộ (cũ) sáp nhập, sắp xếp thành hai xã là Cam Lộ và Hiếu Giang, nên việc phục dựng lại khung cảnh chợ Phiên Cam Lộ kéo ra đến bến Đuồi phục vụ phát triển du lịch còn dang dở...

Những lần đi về qua làng Cam Lộ, thấy cách đặt tên các khu dân cư của người xưa càng hiểu thêm về ý nghĩa, phong thổ của làng Cam Lộ nói riêng và vùng đất Cam Lộ rộng lớn nói chung. Nguyên gốc của làng Cam Lộ thượng ngày xưa các khu dân cư được đặt tên theo phương vị: Bắc Bình, Đông Định, Nam Hùng, Tây Hòa, Thượng Viên, Trung Viên, Hậu Viên. Theo ý nghĩa đó, phía Bắc bình yên, phía Đông ổn định, phía Nam hùng mạnh, phía Tây thái hòa; ở giữa trung tâm của làng là hoa viên thượng, trung, hạ. Nhìn tổng thể làng Cam Lộ là vùng non nước thái hòa, phồn thịnh như tiểu Trường An.

Trải qua nhiều đổi thay, tuy có hưng có suy, nhưng những giá trị tự thân của miền quê sương ngọt vẫn trường tồn. Mơ một ngày không xa, không gian tấp nập trên bến dưới thuyền được phục dựng trên vùng đất thân thương này, để các thế hệ cháu con quê nhà Cam Lộ tự hào tiếp bước đưa vùng đất mang thông điệp lòng dân thờ vua yêu nước chống giặc ngoại xâm phát triển giàu đẹp, trở thành miền quê đáng sống.

Thanh Hải