QTO - Trước những diễn biến ngày càng khó lường của thời tiết, thông tin nhanh và chính xác có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với công tác phòng, chống thiên tai. Tại Quảng Trị, mạng lưới 46 trạm quan trắc khí tượng thủy văn (KTTV) cùng quá trình tự động hóa, số hóa dữ liệu đang giúp ngành KTTV từng bước nâng cao năng lực theo dõi, dự báo và cảnh báo sớm, đưa thông tin đến chính quyền và người dân nhanh hơn.

Từ quan trắc thủ công đến dữ liệu thời gian thực

Với nhiều người, việc theo dõi thời tiết hiện nay khá đơn giản. Chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh, thông tin về nhiệt độ, lượng mưa, diễn biến của bão hay những cảnh báo mưa lớn, dông, lốc… có thể được cập nhật thường xuyên. Phía sau những bản tin đã trở nên quen thuộc ấy là cả một hệ thống quan trắc, thu nhận và xử lý dữ liệu hoạt động liên tục.

Trên địa bàn tỉnh Quảng Trị hiện có 46 trạm thuộc hệ thống trạm quan trắc KTTV do Đài KTTV tỉnh Quảng Trị quản lý, gồm 6 trạm khí tượng bề mặt, 21 trạm thủy văn, 16 trạm đo mưa độc lập, 1 trạm radar biển, 1 trạm radar thời tiết và 1 trạm khí tượng hải văn.

Quan trắc viên Trạm Khí tượng Đông Hà kiểm tra thiết bị quan trắc tự động, góp phần bảo đảm dữ liệu được thu thập liên tục, chính xác - Ảnh: P.Q

Mạng lưới này đảm nhiệm việc thu thập nhiều loại dữ liệu về KTTV, góp phần cung cấp cơ sở quan trọng cho công tác theo dõi, phân tích, dự báo và cảnh báo các hiện tượng thời tiết, thiên tai trên địa bàn. Hiện nay, nhiều thiết bị quan trắc tự động đã được đưa vào vận hành. Các cảm biến hoạt động liên tục 24/24 giờ, tự động đo đạc và truyền số liệu theo thời gian thực về trung tâm dữ liệu.

Không chỉ rút ngắn thời gian thu thập và truyền số liệu, việc số hóa còn giúp dữ liệu được lưu trữ có hệ thống, thuận lợi cho khai thác, đối chiếu, hạn chế sai sót trong quá trình ghi nhận. Dữ liệu càng đầy đủ, liên tục, dự báo viên càng có thêm cơ sở để phân tích diễn biến của thời tiết và nâng cao chất lượng các bản tin dự báo, cảnh báo.

Cùng với các trạm quan trắc trên mặt đất, radar thời tiết là một trong những thiết bị quan trọng phục vụ theo dõi diễn biến của khí quyển. Thông qua sóng radar, hệ thống có thể phát hiện, giám sát sự hình thành, phát triển và di chuyển của các vùng mây gây mưa, mây đối lưu; hỗ trợ nhận diện những hiện tượng có khả năng gây mưa lớn, dông, lốc hay sét. Khả năng cập nhật gần như theo thời gian thực giúp dự báo viên theo dõi sát hơn những biến động của thời tiết, đặc biệt đối với các hiện tượng hình thành và phát triển nhanh. Để hệ thống hoạt động liên tục, công tác kiểm tra, bảo dưỡng thiết bị cũng được thực hiện thường xuyên, nhất là trước và trong mùa mưa bão.

Chị Kiều Thị Quang, quan trắc viên Trạm Khí tượng Đông Hà cho biết, khi dữ liệu được thu thập đầy đủ, liên tục và xử lý nhanh hơn, các bản tin dự báo sẽ có độ chính xác cao hơn, đặc biệt đối với những hiện tượng thời tiết cực đoan như mưa lớn cục bộ, dông, lốc hay ngập lụt.

Đưa cảnh báo sớm đến gần hơn với người dân

Quảng Trị có địa hình trải dài từ miền núi đến đồng bằng và ven biển, thường xuyên chịu tác động của nhiều loại hình thiên tai như bão, áp thấp nhiệt đới, mưa lớn, lũ, ngập lụt, sạt lở đất, nắng nóng, dông, lốc. Những diễn biến thời tiết ngày càng bất thường đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng dự báo và rút ngắn thời gian cảnh báo để chính quyền và người dân chủ động triển khai các biện pháp ứng phó.

Trong điều kiện đó, giá trị của chuyển đổi số trong lĩnh vực KTTV không chỉ nằm ở những thiết bị hiện đại hay lượng dữ liệu được thu thập mỗi ngày. Điều quan trọng hơn là tạo được một quá trình kết nối nhanh từ quan trắc-thu thập dữ liệu-phân tích-dự báo-cảnh báo-tổ chức ứng phó.

Khi thông tin từ các trạm được truyền về nhanh hơn, dự báo viên có điều kiện theo dõi liên tục diễn biến của thời tiết, đối chiếu nhiều nguồn dữ liệu để đưa ra nhận định. Các bản tin dự báo, cảnh báo sau đó trở thành cơ sở quan trọng để chính quyền địa phương triển khai phương án phòng, chống thiên tai, đồng thời giúp người dân chủ động điều chỉnh hoạt động sản xuất, đi lại và sinh hoạt.

Ứng dụng công nghệ số giúp dữ liệu khí tượng thủy văn được cập nhật, theo dõi và xử lý nhanh hơn, phục vụ công tác dự báo, cảnh báo thiên tai - Ảnh: P.Q

Đối với xã Cửa Việt, một địa phương ven biển có nhiều hoạt động sản xuất, khai thác thủy sản gắn trực tiếp với điều kiện thời tiết, thông tin dự báo và cảnh báo sớm càng có ý nghĩa thiết thực.

Ông Lê Văn Thông, Chủ tịch UBND xã Cửa Việt cho biết, các bản tin dự báo, cảnh báo KTTV là một trong những nguồn thông tin quan trọng để địa phương chủ động triển khai phương án ứng phó. Khi nhận được thông tin về bão, áp thấp nhiệt đới, mưa lớn, gió mạnh hay những hiện tượng thời tiết nguy hiểm, chính quyền có cơ sở để thông tin kịp thời đến người dân, các chủ phương tiện, ngư dân; đồng thời rà soát những khu vực có nguy cơ bị ảnh hưởng và chủ động các phương án bảo đảm an toàn.

Theo ông Lê Văn Thông, việc thông tin dự báo ngày càng nhanh và thuận tiện giúp địa phương có thêm thời gian chuẩn bị, chuyển từ ứng phó khi thiên tai xảy ra sang chủ động phòng ngừa từ sớm. Đây là yếu tố rất quan trọng đối với địa bàn ven biển, nơi hoạt động sản xuất và đời sống của người dân chịu tác động trực tiếp của diễn biến thời tiết.

Tuy nhiên, chuyển đổi số không đồng nghĩa với việc mọi thách thức trong dự báo thiên tai đều được giải quyết. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, một số hiện tượng cực đoan như mưa lớn cục bộ, dông, lốc, sét có thể hình thành và thay đổi trong thời gian rất ngắn. Điều đó đòi hỏi dữ liệu phải được cập nhật liên tục, xử lý nhanh và có độ chính xác ngày càng cao.

Yêu cầu tiếp tục hiện đại hóa mạng lưới quan trắc, nâng cao năng lực phân tích dữ liệu và hoàn thiện hạ tầng công nghệ vì thế vẫn đang được đặt ra. Cùng với đầu tư thiết bị, nguồn nhân lực có khả năng làm chủ công nghệ cũng là yếu tố quan trọng bởi dữ liệu chỉ thực sự phát huy giá trị khi được phân tích, đánh giá và chuyển hóa thành những thông tin dự báo, cảnh báo kịp thời, dễ tiếp cận.

Theo ông Ngô Hải Dương, Giám đốc Đài KTTV tỉnh Quảng Trị, trong điều kiện thời tiết, khí hậu diễn biến phức tạp, yêu cầu nâng cao chất lượng dự báo, cảnh báo thiên tai ngày càng cấp thiết. Việc ứng dụng công nghệ số không chỉ góp phần hiện đại hóa ngành KTTV mà còn nâng cao khả năng cung cấp thông tin nhanh chóng, chính xác, phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành và nhu cầu tiếp cận thông tin của người dân.

Từ 46 trạm quan trắc KTTV trên địa bàn, mỗi ngày một lượng lớn dữ liệu về nhiệt độ, lượng mưa, mực nước, độ ẩm, gió và nhiều yếu tố khác được ghi nhận, truyền dẫn và xử lý. Đằng sau những con số ấy là quá trình chuyển đổi phương thức hoạt động của ngành KTTV theo hướng tự động, liên tục và ngày càng dựa nhiều hơn vào dữ liệu.

Thiên tai khó có thể ngăn chặn, nhưng những dữ liệu được cập nhật sớm hơn, những dự báo ngày càng chính xác và thông tin cảnh báo được chuyển đi nhanh hơn sẽ giúp chính quyền có thêm cơ sở để chủ động phương án ứng phó, giúp người dân có thêm thời gian bảo vệ tính mạng, tài sản và tổ chức sản xuất an toàn. Đó cũng chính là giá trị thiết thực của chuyển đổi số trong lĩnh vực KTTV trước yêu cầu thích ứng ngày càng chủ động hơn với thiên tai và biến đổi khí hậu.                                                

Phạm Quỳnh