QTO - Với công nghệ tái chế tuần hoàn, chất thải có thể biến thành phân hữu cơ, vật liệu xây dựng hay nhiên liệu đốt công nghiệp. Tuy nhiên, để công tác xử lý rác thải vận hành trơn tru, Quảng Trị cần những quyết sách mạnh mẽ để khơi thông những "điểm nghẽn" cuối cùng.

>>> Kỳ 1: Khó khăn trong việc thu gom, xử lý

Từ bãi tập kết đến dây chuyền tuần hoàn

Tại Nhà máy xử lý rác Trung Thuần, rác không còn là phế thải bị vứt bỏ, mà trở thành đầu vào của một quy trình sản xuất nghiêm ngặt. Ngay sau khi các xe chuyên dụng đổ rác vào khu tiếp nhận, toàn bộ khối lượng chất thải sẽ được chuyển lên băng chuyền phân loại tự động kết hợp thủ công. Tại mắt xích đầu tiên này, rác hữu cơ, rác vô cơ và các loại phế liệu có thể tái chế (như nhựa, kim loại, thủy tinh) được bóc tách riêng biệt.

Hệ thống phân loại rác sinh hoạt đầu vào tại Nhà máy xử lý rác Trung Thuần - Ảnh: Quang Ngọc

Phần rác hữu cơ (chiếm tỉ trọng lớn nhất trong rác thải sinh hoạt) được chuyển thẳng vào hệ thống hầm ủ lên men sinh học (công nghệ lên men vi sinh này đã giúp các ô chứa nguyên liệu luôn khô thoáng, không có tình trạng rỉ nước thải rác-P.V). Sau thời gian phân hủy và qua dây chuyền sàng lọc tạp chất, sản phẩm đầu ra là nguồn mùn hữu cơ giàu dinh dưỡng-nguyên liệu chất lượng để sản xuất phân bón vi sinh phục vụ ngành nông nghiệp sạch.

Đối với phần rác vô cơ khó phân hủy, sau khi trải qua quy trình sấy khô giảm độ ẩm và khử mùi, chúng được đưa vào máy nghiền áp lực cao để băm nhỏ, tạo thành nhiên liệu RDF (nhiên liệu từ rác thải). Loại hạt nhiên liệu này có nhiệt trị rất cao, hiện đang được các nhà máy xi măng ưa chuộng để đốt lò thay thế cho than cám hóa thạch, góp phần giảm chi phí sản xuất và bảo vệ môi trường. Riêng từ ngày 14/3 đến hết tháng 6/2026, nhà máy đã cung cấp hơn 2.250 tấn nhiên liệu RDF cho 2 nhà máy xi măng: Sông Gianh và Văn Hóa. Ngoài ra, nhà máy hiện đã sản xuất được hơn 225 tấn mùn hữu cơ dùng làm nguyên liệu sản xuất phân bón hữu cơ.

Minh chứng từ Nhà máy xử lý rác Trung Thuần cho thấy doanh nghiệp tư nhân hoàn toàn có thể giải quyết triệt để bài toán công nghệ xử lý rác tại địa phương. Tuy nhiên, điều khiến chủ doanh nghiệp trăn trở không nằm ở kỹ thuật, mà nằm ở công suất vận hành thực tế. Dù dây chuyền có khả năng xử lý 150 tấn rác mỗi ngày, nhưng hiện tại nhà máy mới chỉ tiếp nhận khoảng 100 tấn. Nguyên nhân là do địa bàn thu gom bị giới hạn và các thủ tục phê duyệt đơn giá xử lý chính thức của tỉnh vẫn chưa hoàn tất, khiến doanh nghiệp phải chạy cầm chừng dưới công suất thiết kế.

Ông Đinh Trung Quỳnh, Giám đốc Công ty TNHH Môi trường Xanh miền Trung cho biết, nếu địa phương không quyết liệt chuyển dịch từ chôn lấp sang công nghệ tái chế tuần hoàn thì chỉ trong vòng 5-10 năm tới, khủng hoảng quỹ đất và ô nhiễm nguồn nước ngầm sẽ trở nên không thể kiểm soát. Doanh nghiệp hiện đã kiến nghị UBND tỉnh sớm phê duyệt đơn giá và cho phép mở rộng vùng thu gom rác từ các địa phương lân cận về nhà máy để tối ưu hóa công suất xử lý hoặc triển khai dây chuyển xử lý rác tại các bãi chôn lấp.

Sản phẩm mùn hữu cơ sau giai đoạn sơ chế, tiếp tục được ủ để sản xuất phân hữu cơ - Ảnh: Quang Ngọc

Đồng thời, đứng ở góc độ đơn vị xử lý cuối cùng, ông Quỳnh cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phân loại rác tại nguồn: “Việc người dân phân loại rác tại nhà chỉ thực sự có ý nghĩa nếu khâu thu gom, vận chuyển ngoài đường cũng được tổ chức đồng bộ. Nếu người dân đã cất công chia rác thành túi hữu cơ, vô cơ riêng, nhưng những chiếc xe thu gom lại đổ chung tất cả vào một thùng xe thì mọi nỗ lực phía sau của nhà máy tái chế coi như bằng không”.

Thay đổi tư duy quản lý hệ thống

Theo định hướng mới nhất từ Sở Nông nghiệp và Môi trường, để giải quyết áp lực phát sinh khoảng 900 tấn rác mỗi ngày, tỉnh sẽ áp dụng giải pháp "xử lý kép": Kết hợp xử lý đồng thời rác mới và đào bóc rác cũ tại các bãi đã đầy để đưa vào dây chuyền tái chế. Phương án bóc tách này sẽ nâng tổng công suất xử lý toàn tỉnh lên 1.200 tấn/ngày, vừa giúp giải phóng triệt để quỹ đất sạch, vừa giảm tải gánh nặng cho ngân sách.

Hàng loạt giải pháp hạ tầng cụ thể đang được ngành chức năng rốt ráo triển khai, như: Toàn bộ rác khu vực Lệ Thủy sau khi đóng cửa bãi Trường Thủy đã được điều tiết về Đồng Hới xử lý. Tại Đông Hà, các ô chôn lấp tạm thời đang được khẩn trương hoàn thiện để gánh vác lượng rác nội đô trong thời gian chờ nhà máy đốt rác phát điện quy mô lớn đi vào hoạt động.

Tại khu vực Quảng Trạch, phương án bóc tách bãi rác chôn lấp cũ để doanh nghiệp thu hồi phế liệu và làm mùn hữu cơ cũng đang được xem xét áp dụng. Về chiến lược dài hạn, Quảng Trị đặt mục tiêu đến năm 2027 sẽ hoàn thành dự án Nhà máy đốt rác phát điện công suất 600 tấn/ngày tại khu vực Đồng Hới với tổng mức đầu tư từ 1.500-2.000 tỉ đồng. Đồng thời, quy hoạch các khu xử lý chất thải hiện đại tại hai trục chiến lược phía Bắc và phía Nam cũng được định hình rõ nét để đón đầu tốc độ đô thị hóa.

Cùng với cuộc cách mạng về hạ tầng công nghệ, mô hình quản lý nhà nước cũng có sự thay đổi mang tính lịch sử. Việc giải thể các ban quản lý dịch vụ công ích cấp huyện để chuyển giao toàn bộ đầu mối về Trung tâm Nước sạch và Vệ sinh môi trường nông thôn quản lý, vận hành thống nhất được kỳ vọng sẽ chấm dứt tình trạng manh mún, tạo ra một mạch chảy thông suốt, chuyên nghiệp cho hành trình của rác trên quy mô toàn tỉnh.

Nhà máy xử lý rác Trung Thuần đã cung cấp hơn 2.250 tấn nhiên liệu RDF cho 2 nhà máy xi măng: Sông Gianh và Văn Hóa - Ảnh: Quang Ngọc

Tuy nhiên, dù công nghệ có tiên tiến đến đâu, mô hình quản lý có tối ưu thế nào, thì mắt xích đầu tiên và quan trọng nhất vẫn nằm ở cánh cổng của mỗi gia đình. Một túi rác được người dân phân loại đúng ngay từ khi bỏ vào thùng chứa tại nhà sẽ quyết định đến 80% hiệu quả của cả chuỗi xử lý tuần hoàn phía sau. Từ chiếc xe đẩy của người công nhân thu gom, băng chuyền phân tách, hầm ủ sinh học, cho đến lò đốt nhiên liệu RDF của nhà máy xi măng... tất cả đều vận hành dựa trên hành động nhỏ ấy của mỗi người dân.

Vì vậy, câu hỏi “Rác đi về đâu?” suy cho cùng không phải là việc riêng của ngành Môi trường hay của các doanh nghiệp xử lý chất thải. Đó là câu chuyện trách nhiệm của mỗi chúng ta. Sau khi rời khỏi tay mỗi người, túi rác đó sẽ trở thành gánh nặng độc hại đè lên lòng đất, hay sẽ hóa thân thành năng lượng, thành điện năng, thành màu mỡ cho ruộng đồng? Con đường ấy hoàn toàn do cách chúng ta ứng xử với rác quyết định, ngay từ ngày hôm nay.

Quang Ngọc