QTO - Sau khi rời khỏi các khu dân cư, hành trình của hàng trăm tấn rác sinh hoạt mỗi ngày sẽ đi về đâu? Nghịch lý hiện nay là các bãi chôn lấp truyền thống đã quá tải, rác ùn ứ tại các điểm trung chuyển, nhưng các dây chuyền công nghệ hiện đại lại chưa thể phát huy hết công suất. "Điểm nghẽn" này đòi hỏi một tư duy quản lý mới.

Gần hai tháng qua, tại nhiều địa phương ở Quảng Trị, những đống rác sinh hoạt chất cao bên các điểm tập kết không chỉ phát tán mùi hôi nồng nặc mà còn làm dấy lên nỗi lo lớn về nguy cơ cháy nổ, ô nhiễm nguồn nước. Đằng sau những "núi rác" ấy không đơn thuần là câu chuyện thu gom bị gián đoạn, mà còn phản ánh sức ép gay gắt của cả một hệ thống xử lý chất thải.

Khi bãi rác không còn chỗ chứa

Buổi trưa giữa tháng bảy, nắng như đổ lửa xuống khu vực tập kết rác tạm ở thôn Phước Vinh, xã Lệ Ninh. Trên bãi đất trống nằm sát khu dân cư, từng đống rác sinh hoạt chất cao quá đầu người, ruồi nhặng và mùi hôi thối bốc lên nồng nặc dưới cái nắng gay gắt.

Ông Trần Văn Úy, Trưởng thôn Phước Vinh, đứng lặng nhìn về phía bãi tập kết tạm với ánh mắt đầy trăn trở. Điều khiến ông và bà con trong thôn lo lắng nhất lúc này không chỉ là bầu không khí bị ô nhiễm, mà là nguy cơ hỏa hoạn khi thời tiết nắng nóng kéo dài.

“Rác tồn đọng gần hai tháng nay với khối lượng rất lớn. Chỉ cần một đốm lửa thì hậu quả sẽ rất khó lường, bởi cháy rác vừa cực kỳ khó dập, vừa tạo ra luồng khói độc ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của hàng trăm hộ dân xung quanh”, ông Úy lo ngại.

Bãi rác trung chuyển thôn Mỹ Đức, xã Lệ Ninh luôn trong tình trạng ngập đầy rác - Ảnh: Quang Ngọc

Nỗi lo ấy lại càng nhân lên khi những cơn mưa đầu mùa đang cận kề. Nếu mưa lớn xuất hiện, nước rỉ rác đen đặc từ bãi tập kết tạm này sẽ theo dòng chảy tràn thẳng xuống những cánh đồng lúa hè-thu xung quanh. Đối với người nông dân, điều họ e sợ không chỉ là sự ô nhiễm trước mắt, mà là những hệ lụy độc hại thấu vào nguồn nước và đất canh tác về lâu dài.

Nguyên nhân của tình trạng dồn ứ này bắt nguồn từ việc bãi rác Trường Thủy, nơi tiếp nhận chính của khu vực đã chính thức dừng hoạt động do quá tải. Lượng rác sinh hoạt khổng lồ phát sinh mỗi ngày buộc phải dồn về các điểm tập kết tạm thời. Những vị trí vốn chỉ được quy hoạch để lưu trữ rác trong vài tiếng đồng hồ, nay bất đắc dĩ trở thành bãi chứa rác bất hợp pháp suốt nhiều tuần lễ.

Ông Dương Quang Hùng, Phó Chủ tịch UBND xã Lệ Ninh cho biết, địa phương đã chủ động liên hệ các đơn vị vận chuyển, huy động thêm phương tiện để giải tỏa lượng rác tồn đọng. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp tình thế. Nếu việc vận chuyển tuyến cuối không được khơi thông, áp lực môi trường sẽ đặt lên các vùng sản xuất và đời sống dân cư.

Tại nhiều địa phương, rác tràn ra cả mặt đường giao thông - Ảnh: Quang Ngọc

Không riêng gì Lệ Ninh, nhiều địa phương khác trên địa bàn tỉnh cũng đang rơi vào tình trạng tương tự. Các công nhân môi trường vẫn đều đặn đưa rác ra khỏi ngõ xóm mỗi ngày, nhưng khi điểm đến cuối cùng đã đóng cửa, những chiếc xe rác rơi vào cảnh “đi không biết đổ vào đâu”. Hệ quả là rác lưu lại các điểm trung chuyển lâu hơn dự kiến.

Nghịch lý thừa-thiếu

Theo báo cáo từ Sở Nông nghiệp và Môi trường, "điểm nghẽn" lớn nhất hiện nay không nằm ở khâu thu gom, mà nằm ở năng lực của hạ tầng xử lý cuối cùng. Qua nhiều năm phụ thuộc vào hình thức chôn lấp thủ công, quỹ đất dành cho việc này gần như đã cạn kiệt.

Ông Phan Xuân Hào, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết, toàn tỉnh hiện có 18 bãi rác sinh hoạt thì đã có đến 11 bãi rơi vào tình trạng đầy hoặc quá tải gay gắt. Nhiều bãi đã vượt quá cao trình thiết kế từ lâu nhưng vẫn phải gồng mình tiếp nhận hàng chục tấn rác mỗi ngày do không có sự lựa chọn thay thế.

11 bãi rác tập trung trong toàn tỉnh rơi vào tình trạng đầy hoặc quá tải gay gắt - Ảnh: Quang Ngọc

“Nếu vẫn tiếp tục coi chôn lấp là giải pháp chủ yếu, tình trạng quá tải sẽ lặp lại ở bất kỳ bãi rác nào. Địa phương sẽ lại phải loay hoay tìm quỹ đất mới, đầu tư ngân sách mới và tiếp tục đối mặt với những vấn đề tương tự về môi trường”, ông Hào phân tích.

Từ thực tế này, một nghịch lý lớn đã lộ diện. Trong khi các bãi chôn lấp của tỉnh đang "ngạt thở" vì rác, thì nhà máy xử lý rác hiện đại của doanh nghiệp lại rơi vào cảnh... đói nguyên liệu.

Ông Đinh Trung Quỳnh, Giám đốc Công ty TNHH Môi trường Xanh miền Trung chia sẻ: “Doanh nghiệp đã đầu tư công nghệ tái chế tuần hoàn hiện đại và hoàn toàn làm chủ quy trình xử lý rác thành tài nguyên. Thế nhưng, công suất thiết kế của nhà máy chưa bao giờ được khai thác hết. Khó khăn lớn nhất hiện nay không phải là công nghệ, mà là rào cản cơ chế. Sau khi địa phương thực hiện sắp xếp lại các đơn vị hành chính, quy trình ký kết hợp đồng xử lý rác giữa doanh nghiệp và các xã bị chậm trễ; bộ đơn giá xử lý rác chính thức chưa được phê duyệt khiến doanh nghiệp chưa thể ký hợp đồng dài hạn và cũng chưa được thanh toán kinh phí vận hành”.

Nơi thì không còn chỗ chứa để chôn rác, nơi thì dây chuyền hiện đại phải chạy cầm chừng vì thiếu rác và vướng thủ tục. Nghịch lý này cho thấy "bài toán" quản lý chất thải đã vượt ra khỏi câu chuyện thiếu quỹ đất, mà là sự thiếu đồng bộ của chuỗi cung ứng từ thu gom, vận chuyển đến xử lý cuối cùng.

Để dần xóa bỏ phương thức chôn lấp cũ, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã đề xuất tỉnh bố trí khoản kinh phí hơn 75 tỉ đồng để tiến hành xử lý, cải tạo và đóng cửa các bãi rác đã quá tải. Trong bối cảnh các điểm tập kết tạm vẫn đầy lên sau mỗi chuyến xe, một hướng đi mang tính bước ngoặt đang được chính quyền và ngành chức năng cân nhắc: Không chỉ xử lý rác thải, Quảng Trị sẽ tính đến dây chuyền tái chế.

Quang Ngọc

>>> Kỳ 2: Hành trình mới của những túi rác