QTO - Là một loại hình nghệ thuật dân gian và trò chơi đặc trưng của miền Trung Việt Nam, được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, bài chòi có vị trí đặc biệt quan trọng trong đời sống văn hóa của người dân vùng Trung bộ, trong đó có Quảng Trị. Trải qua chiều dài lịch sử nhiều thế kỷ hình thành và phát triển, sức sống bền bỉ của bài chòi không chỉ khẳng định giá trị nghệ thuật độc đáo mà còn lưu giữ những bài học nhân sinh sâu sắc cần được tiếp tục giữ gìn và lan tỏa trong đời sống cộng đồng.

Sân chơi kết nối niềm đam mê bài chòi

Trung tuần tháng 7/2026, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã tổ chức Liên hoan các tổ, nhóm, câu lạc bộ (CLB) bài chòi tỉnh Quảng Trị lần thứ I. Sự kiện quy tụ gần 200 nghệ nhân đến từ 11 CLB trên toàn tỉnh. Đây là hoạt động có ý nghĩa đặc biệt nhằm tôn vinh, lan tỏa giá trị di sản văn hóa phi vật thể bài chòi, đồng thời hưởng ứng Lễ hội Vì Hòa bình, sự kiện mang dấu ấn kể từ khi hai tỉnh Quảng Bình và Quảng Trị sáp nhập thành tỉnh Quảng Trị mới.

Đây là lần đầu tiên CLB Dân ca xã Hoàn Lão góp mặt tại một sân chơi bài chòi cấp tỉnh. Ông Trần Xuân Khởi, Chủ nhiệm CLB chia sẻ, dù đã thành lập và duy trì sinh hoạt đều đặn hằng tuần suốt 15 năm qua, nhưng các thành viên giờ đây mới có cơ hội trải nghiệm ở một liên hoan bài chòi.

“Sân chơi này còn khá mới mẻ với chúng tôi. Khi nhận thông tin về liên hoan, cả đội chỉ có khoảng 15 ngày để tập luyện. Dù còn nhiều bỡ ngỡ nhưng chúng tôi đã vận dụng các làn điệu dân ca truyền thống để đưa vào bài chòi sao cho mượt mà, gần gũi nhất. Sau liên hoan này, chúng tôi sẽ lên kế hoạch tập luyện bài bản hơn để giữ gìn dân ca, phát triển bài chòi, tạo thêm sân chơi văn hóa phong phú cho người dân địa phương”, ông Khởi bộc bạch.

Sau phần hô thai của anh hiệu và chị hiệu, tên con bài chính thức được xướng lên trong sự chờ đợi của người chơi - Ảnh: T.T

Tham gia liên hoan lần này, CLB Nghệ nhân hò khoan Lệ Thủy mang đến cho khán giả màn trình diễn đặc sắc. Bằng sự kết hợp sáng tạo, linh hoạt, các nghệ nhân đã khéo léo lồng ghép làn điệu hò khoan Lệ Thủy, di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào không gian diễn xướng bài chòi.

Bà Nguyễn Thị Lý, Chủ nhiệm CLB Nghệ nhân hò khoan Lệ Thủy chia sẻ: “Sự kết hợp nhịp nhàng, duyên dáng giữa cái thú vị, hóm hỉnh của bài chòi với nét xao xuyến, tình nghĩa của những câu hò xứ Lệ đã mang đến cho khán giả một màn trình diễn ấn tượng, khẳng định tinh thần giao thoa và sức sống mạnh mẽ của các giá trị văn hóa truyền thống trên vùng đất Quảng Trị mới”. Đây cũng là phần trình diễn được ban giám khảo liên hoan lựa chọn trao giải nhất, để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng khán giả.

Dù chỉ với thời gian ngắn để chuẩn bị nhưng 11 CLB đã nhanh chóng tập hợp lực lượng, lựa chọn tiết mục, tổ chức luyện tập công phu để mang đến liên hoan những chương trình được đầu tư nghiêm túc, thể hiện tinh thần trách nhiệm, niềm đam mê và tình yêu sâu sắc đối với nghệ thuật bài chòi.

Bà Hoàng Thị Thu Hương, nguyên Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị, Trưởng Ban giám khảo cho biết: “Điểm nổi bật của liên hoan lần này là tính sáng tạo trong nghệ thuật hô thai. Nhiều anh hiệu, chị hiệu đã biết vận dụng linh hoạt các làn điệu dân ca Bình Trị Thiên, các câu hò, điệu lý, hò khoan, hò vè, hát ru và chất liệu văn học dân gian của địa phương để phát triển lời thai các con bài.

Có những câu hô vừa hóm hỉnh, dí dỏm, vừa sâu sắc, có những câu thai mang hơi thở của cuộc sống hôm nay nhưng vẫn giữ được cốt cách truyền thống, tạo nên sự gần gũi, hấp dẫn và lôi cuốn người chơi cũng như khán giả. Chính sự phối hợp nhịp nhàng giữa anh hiệu, chị hiệu với người chơi, cách dẫn dắt tự nhiên, ứng biến linh hoạt đã làm nổi bật đúng tinh thần của nghệ thuật bài chòi-đó là nghệ thuật của cộng đồng, của giao lưu, của tiếng cười và sự sẻ chia”.

Để bài chòi thấm sâu vào đời sống cộng đồng

Trong số các CLB bài chòi trên địa bàn tỉnh, CLB bài chòi Ngô Xá Thanh Lê, xã Triệu Cơ đại diện cho vùng đất có truyền thống hát bài chòi lâu đời hơn 300 năm. Điểm đặc biệt của bài chòi ở Ngô Xá Thanh Lê là vẫn giữ trọn vẹn cách chơi dân gian truyền thống bằng lối hát diễn đạt, đánh đố.

Tại đây, bài chòi không chỉ là nghệ thuật mà đã trở thành hơi thở, hiện diện sâu đậm trong đời sống tinh thần của người dân. Từ người già đến trẻ nhỏ, ai ai cũng đam mê mỗi dịp lễ, Tết hay hội làng. Ông Nguyễn Quang Cựu, một người đam mê bài chòi, chia sẻ rằng ông đã theo cha đi đánh bài chòi từ năm 6 tuổi. Chính tình yêu bồi đắp từ thuở nhỏ là ngọn lửa để ông tâm huyết giữ gìn và truyền dạy cho thế hệ trẻ.

“Bài chòi Ngô Xá Thanh Lê đến nay vẫn bảo tồn nguyên vẹn lời cổ, ván bài gồm 55 con. Khi tổ chức chơi, hai bên có tổng cộng 11 chòi, mỗi chòi 3 người tham gia và hò lần lượt từng con một. Nét đặc trưng ở nghệ thuật bài chòi tại làng Ngô Xá Thanh Lê là có sự tích hợp của nghệ thuật dân gian như hò vè, hò dã gạo, hát ru…, từ đó đã tạo sự vui tươi, hấp dẫn trong loại hình nghệ thuật này”, ông Cựu say sưa kể.

Dù có bề dày lịch sử hàng trăm năm, bài chòi hiện nay vẫn đối mặt với nỗi lo chung: Người trẻ thiếu mặn mà, còn những nghệ nhân tâm huyết thì trăn trở với bài toán tìm lực lượng kế cận. Ông Đoàn Minh Thống, Chủ nhiệm CLB Bài chòi xã Đông Trạch tâm tư: “Dù đã duy trì hoạt động suốt 28 năm và các nghệ nhân vẫn vẹn nguyên niềm đam mê với dân ca, với bài chòi, nhưng phần lớn anh chị em hiện nay đã lớn tuổi. Việc tìm lực lượng trẻ để truyền dạy gặp rất nhiều khó khăn. Mặt khác, nguồn kinh phí cho tập luyện, trang phục cũng là bài toán khó khi CLB hoàn toàn hoạt động trên tinh thần tự nguyện”.

Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể Thao và Du lịch Mai Xuân Thành cho rằng, Liên hoan bài chòi lần thứ I không chỉ là sân chơi giao lưu mà còn giúp các nghệ nhân tự nhìn nhận, nắn chỉnh cách hát hô chuẩn xác để tăng sức hấp dẫn của nghệ thuật bài chòi. Để đồng hành cùng cơ sở, sở sẽ tổ chức các lớp tập huấn chuẩn hóa kỹ thuật và hỗ trợ vật chất như trao tặng bộ chòi. Đặc biệt, từ nguồn kinh phí Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035 phân bổ năm 2026, tỉnh sẽ tiếp thêm động lực giúp các CLB bài chòi phát triển bền vững.

Bên cạnh sự quan tâm của các ngành, các địa phương, muốn bài chòi duy trì sức sống lâu bền, lan tỏa trong cộng đồng, điều quan trọng nhất là phải tạo môi trường giao lưu thường xuyên cho người dân. Thay vì chỉ mở hội vào dịp lễ, Tết, các địa phương cần quan tâm duy trì không gian chơi bài chòi định kỳ tại nhà văn hóa thôn, xã.

Cùng với việc vận động các nghệ nhân mở lớp truyền dạy cho lớp trẻ, việc quảng bá nghệ thuật bài chòi trong trường học sẽ giúp các em học sinh yêu sân khấu nghệ thuật truyền thống. Khi bài chòi thực sự mang lại niềm vui và sự gắn kết, thế hệ trẻ sẽ tự tìm đến để học và giữ gìn nét văn hóa truyền thống của quê hương.

Thanh Trúc