QTO - Sinh năm 1977 tại xã Nam Gianh, tỉnh Quảng Trị, nhà phê bình văn học Hoàng Đăng Khoa hiện là Trưởng ban Lý luận phê bình, Tạp chí Văn nghệ Quân đội; Ủy viên Hội đồng Lý luận phê bình, Hội Nhà văn Việt Nam. Vừa qua, tác phẩm “Ngắn dần đều” của anh đã đoạt giải C tại Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII năm 2025. Nhìn lại chặng đường đã đi qua, anh cho rằng mình “chưa bao giờ ra khỏi quỹ đạo của văn chương”. Trên quỹ đạo đó, mọi công việc từ dạy học, sáng tác đến nghiên cứu phê bình đều xoay quanh một trục chung. Văn chương, vì thế, vừa là môi trường sống, vừa là lực hút bền bỉ, giữ người viết ở lại với đam mê của mình. Phóng viên (P.V) Báo và phát thanh, truyền hình Quảng Trị đã có cuộc trao đổi với anh về “quỹ đạo văn chương” này.

Nhà phê bình văn học Hoàng Đăng Khoa - Ảnh: NVCC

P.V: Xin chúc mừng anh với giải C tại Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII năm 2025 cho tập tiểu luận “Ngắn dần đều”. Giải thưởng này đến với anh có phải là một bất ngờ?

Nhà phê bình văn học Hoàng Đăng Khoa: Cảm ơn bạn! Cho đến thời điểm hiện tại, tôi đã xuất bản 7 tập tiểu luận-phê bình văn học và đã nhận một số phần thưởng, như: Tặng thưởng của Hội đồng Lý luận phê bình văn học nghệ thuật (VHNT) Trung ương (3 lần), Giải thưởng của Bộ Quốc phòng, Giải thưởng VHNT Lưu Trọng Lư... Dù vậy, Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII năm 2025 xướng tên tôi với tập tiểu luận “Ngắn dần đều” thật sự là một bất ngờ thú vị lớn đối với tôi. Tôi rất biết ơn Công ty TNHH Truyền thông và Giáo dục LYCEUM đã “dũng cảm” in ấn và phát hành cuốn sách của tôi, giữa bối cảnh sách nghiên cứu phê bình văn học rất dễ “ế hàng” trên thị trường. Tôi cũng rất biết ơn Nhà xuất bản Đà Nẵng đã biên tập, cấp giấy phép xuất bản và đã chọn lựa đề cử cuốn sách của tôi đến Hội đồng Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII năm 2025.

P.V: “Ngắn dần đều” góp phần đưa tên tuổi của anh đến gần hơn với độc giả, đặc biệt là lớp độc giả trẻ vốn yêu thích những gì mới mẻ, ấn tượng. So với các cuốn sách trước, “Ngắn dần đều” có phải là một bước chuyển khác biệt trong quan niệm viết của anh?

Nhà phê bình văn học Hoàng Đăng Khoa: So với những cuốn sách trước đây của tôi, “Ngắn dần đều” mang một “giao diện” mới và khác. Ngay về việc định danh thể loại ở trang bìa, thì “Ngắn dần đều” là một tập tiểu luận. “Tập tiểu luận” khác với “tập tiểu luận-phê bình”. Nếu là “tập tiểu luận-phê bình” thì dễ rơi vào hiện tượng “hổ lốn”, “thập cẩm”, “hàng xén”, “tùy tiện”… Còn ở đây, với tư cách và ý thức là một “tập tiểu luận”, cuốn sách “Ngắn dần đều” hướng đến tính tư tưởng, tính hệ thống, tính khai phóng; từ chối việc gom nhặt, tập hợp những bài điểm sách vụn vặt.

Nhà phê bình văn học Hoàng Đăng Khoa và tập tiểu luận “Ngắn dần đều” - Ảnh: NVCC

P.V: Thực tế cho thấy độc giả, nhất là độc giả trẻ, thường không quá mặn mà với các cuốn sách về phê bình văn học. Nhưng, qua khảo sát thị trường sách online, không ít cuốn sách của anh vẫn tìm được chỗ đứng nhất định, thậm chí có những cuốn được “ví von” thuộc hàng “best-seller”, như: “Phiêu lưu chữ”, “Đứng về phe cái khác”, “Ngắn dần đều”... Anh lý giải như thế nào về thực tế này?  

Nhà phê bình văn học Hoàng Đăng Khoa: Sách nghiên cứu phê bình văn học của tôi còn xa lắm mới chạm đến hàng “best-seller”, tuy nhiên, vì những cơ duyên, cơ may nào đó mà chúng không đến mức ế ẩm. Có thể vì những cuốn sách của tôi mang những cái tên và “dung mạo” khá kích thích, bắt mắt. Cũng có thể vì chúng biết dung hòa giữa tính khoa học và tính nghệ thuật, tính hàn lâm tinh hoa và tính phổ thông đại chúng…

P.V: Từ một thầy giáo trên bục giảng bên dòng sông Gianh, anh dần trở thành một cây bút phê bình văn học cá tính. Hành trình rời quê hương đến Hà Nội, rời bục giảng đến tòa soạn chắc để lại nhiều cảm xúc trong anh. Nếu được nhìn lại, anh có nuối tiếc điều gì không?

Nhà phê bình văn học Hoàng Đăng Khoa: Tôi chẳng nuối tiếc điều gì, chỉ cảm ơn số phận đã “chiều chuộng” tôi, cho tôi luôn được sống với sở trường, đam mê, với những gì “vừa sức”: Học văn, dạy văn, sáng tác văn, biên tập văn, nghiên cứu phê bình văn… Nghĩa là, gần 50 năm cuộc đời, tôi chưa bao giờ ra khỏi từ trường, hấp lực của văn chương.

Nhà phê bình văn học Hoàng Đăng Khoa cùng các bạn học sinh đội tuyển quốc gia môn Ngữ văn Trường THPT chuyên Quốc Học-Huế năm học 2025-2026 - Ảnh: NVCC.

P.V: Dù bận rộn với công việc của một Trưởng ban Lý luận phê bình của Tạp chí Văn nghệ Quân đội, anh vẫn dành thời gian truyền tải đam mê văn học đến các bạn học sinh, nhất là những đội tuyển học sinh giỏi văn quốc gia của một số tỉnh, thành phố. Chắc hẳn bục giảng vẫn còn nhiều lưu luyến với anh?

Nhà phê bình văn học Hoàng Đăng Khoa: Như đã nói, mọi thực hành nghề nghiệp của tôi đều trong quỹ đạo của văn chương. Chỉ những khi sáng tác, nghiên cứu phê bình văn học và đứng lớp, tôi mới thấy mình được là mình nhất. Tuy nhiên, khoái cảm hơn cả vẫn là đứng lớp, vì ở đó mình được kết nối một cách công khai, mắt môi trực quan sinh động-khác với sự kết nối thầm lặng khi viết.

P.V: Trở lại với quê hương Quảng Trị, sự thiếu hụt nguồn nhân lực trẻ và thực sự tâm huyết luôn là “điểm nghẽn” không chỉ riêng với phê bình văn học mà với cả văn học nói chung. Để tháo gỡ khó khăn này, chắc hẳn không thể là việc riêng của Hội VHNT tỉnh, thưa anh?

Nhà phê bình văn học Hoàng Đăng Khoa: Đúng vậy, để tháo gỡ khó khăn này, ngoài vai trò chính của Hội VHNT tỉnh thì cần có sự chung tay, góp sức của nhiều ban ngành, đoàn thể, mà ở đây phải kể đến trước tiên là ngành Giáo dục và Đào tạo. Bởi vì, một lực lượng tiềm năng sáng tác và phê bình văn học đang nằm ngay trong nhà trường, đặc biệt là các trường THPT chuyên, các trường đại học, cao đẳng có đào tạo chuyên ngành văn học trên địa bàn…

P.V: Sự khẳng định từ Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII liệu sẽ là bước đệm cho những tác phẩm đột phá khác của anh trong tương lai hay không?

Nhà phê bình văn học Hoàng Đăng Khoa: Tôi chưa bao giờ có ý định dừng bút, nên việc xuất bản những tác phẩm mới trong tương lai có lẽ là điều không quá xa vời. Còn những tác phẩm mới đó có “đột phá” hay không, nhiều hay ít thì cũng khó nói trước. Hy vọng, được sự tiếp sức từ Giải thưởng Sách Quốc gia, “lực” sẽ “tòng tâm”, để hành trình với văn chương còn có thể đi xa hơn, theo cách tự nhiên nhất của nó.

P.V: Xin cảm ơn anh về cuộc trao đổi ý nghĩa này và cùng đón chờ những tác phẩm mới của anh trong thời gian tới!

Mai Nhân (thực hiện)