QTO - Cách đây gần 500 năm, từ vùng đất Ái Tử-Trà Bát bên dòng sông Thạch Hãn đã khởi đầu một giai đoạn lịch sử đặc biệt trong tiến trình mở cõi của dân tộc. Đây là nơi chúa Nguyễn Hoàng đặt nền móng xây dựng chính quyền ở Đàng Trong và từng bước tổ chức mở mang bờ cõi về phương Nam.

Dấu mốc lịch sử từ vùng đất Ái Tử

Tháng 10 năm Mậu Ngọ (1558), Đoan Quận công Nguyễn Hoàng được vua Lê Anh Tông cử vào trấn thủ xứ Thuận Hóa. Từ đây, ông chọn vùng đất Ái Tử-Trà Bát thuộc huyện Vũ Xương, châu Thuận, nay thuộc xã Triệu Phong và xã Ái Tử, làm nơi đặt đại bản doanh, mở đầu cho việc xây dựng và phát triển xứ Đàng Trong.

Trong 68 năm, từ năm 1558-1626, Nguyễn Hoàng đã 3 lần dựng đặt thủ phủ, dinh trấn trên vùng đất này gồm: Dinh Ái Tử (1558-1570), dinh Trà Bát (1570-1600) và dinh Cát (1600-1626). Sự hình thành và dịch chuyển của các dinh trấn thể hiện tầm nhìn chiến lược của chúa Tiên Nguyễn Hoàng trong việc tổ chức bộ máy cai quản vùng đất mới, đồng thời đánh dấu bước khởi đầu cho quá trình hình thành chính quyền và phát triển kinh tế-xã hội ở Đàng Trong.

Đền thờ Thái phó Nguyễn Ư Dĩ - Ảnh: N.V

Từ Ái Tử-Trà Bát, Nguyễn Hoàng đã đặt nền móng cho công cuộc mở cõi về phương Nam. Các thế hệ chúa Nguyễn kế tục đã từng bước khai phá, mở mang bờ cõi, góp phần hình thành lãnh thổ Việt Nam rộng lớn như ngày nay, bao gồm cả đất liền, hải đảo và 2 quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa.

Nhận thức rõ giá trị lịch sử đặc biệt của vùng đất này, năm 2018, “Các địa điểm liên quan đến dinh chúa Nguyễn (1558-1626)” tại các xã: Triệu Ái, Triệu Giang và thị trấn Ái Tử (huyện Triệu Phong cũ) được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích quốc gia.

Tuy nhiên, trải qua gần 500 năm lịch sử cùng những biến động của chiến tranh và tác động của thiên nhiên, phần lớn các địa điểm di tích đã bị thay đổi hoặc mai một. Nhiều dấu tích hiện chủ yếu còn lại dưới dạng di chỉ khảo cổ học nằm trong lòng đất, cần tiếp tục nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị.

Trên cơ sở đó, trước đây, UBND huyện Triệu Phong đã chỉ đạo xây dựng hồ sơ lập quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi và phát huy giá trị di tích quốc gia “Các địa điểm liên quan đến dinh Chúa Nguyễn (1558-1626)” và đã được UBND tỉnh phê duyệt. Đây là cơ sở quan trọng để từng bước đầu tư tôn tạo, phục dựng các di tích, đồng thời xây dựng các công trình tri ân, tôn vinh chúa Tiên Nguyễn Hoàng cùng các bậc tiền nhân khai quốc thời chúa Nguyễn ở Đàng Trong.

Bảo tồn và phát huy giá trị di sản

Chủ tịch UBND xã Triệu Phong Đặng Sỹ Dũng cho biết, thời gian qua, việc bảo quản, tu bổ và phát huy giá trị di tích cũng như tiến hành quy hoạch tổng thể được các cấp, ngành liên quan xác định là nhiệm vụ quan trọng. Việc quy hoạch không chỉ định hướng cho hoạt động bảo tồn mà còn tạo cơ sở khai thác giá trị lịch sử, văn hóa phục vụ phát triển kinh tế-xã hội, nhất là du lịch văn hóa, lịch sử.

Theo đó, không gian quy hoạch được xác định gồm 3 vùng: Vùng lõi, vùng đệm và vùng ngoại biên. Cả 3 không gian này được kết nối thành một chỉnh thể thống nhất, tạo sự liên thông giữa các di tích trong vùng lõi với vùng đệm và vùng ngoại biên, qua đó hình thành các tuyến tham quan, du lịch gắn với các địa điểm liên quan đến thời chúa Nguyễn.

Trọng tâm của quy hoạch là đầu tư tôn tạo một số công trình tiêu biểu nhằm hình thành không gian lưu niệm về thời kỳ chúa Nguyễn. Việc tôn tạo được thực hiện trên cơ sở bảo tồn các yếu tố gốc từ kết quả nghiên cứu khảo cổ học năm 2016 và các năm sau đó. Một số công trình đã mất dấu tích cũng được nghiên cứu phục dựng như phủ thờ, đền thờ Thái phó Nguyễn Ư Dĩ, miếu Trảo Trảo Phu nhân. Qua đó góp phần làm nổi bật giá trị lịch sử và văn hóa của vùng đất Ái Tử-Trà Bát.

Lễ rước tượng Thái phó Nguyễn Ư Dĩ về đền thờ được xây dựng năm 2022 tại xã Ái Tử hiện nay - Ảnh: Cảnh Thu

Ông Đặng Sỹ Dũng chia sẻ thêm, cùng với việc tôn tạo khu vực di tích, công tác quy hoạch cũng chú trọng khu vực hỗ trợ phát huy giá trị di tích theo trục sông Thạch Hãn, bắt đầu từ dinh Ái Tử-chợ Hôm đến dinh Trà Bát, dinh Cát và Ghềnh Phủ theo đúng tiến trình lịch sử.

Trên cơ sở các tư liệu lịch sử về thời chúa Nguyễn, quy hoạch cũng định hướng xây dựng 3 không gian chính gồm: Không gian lễ hội, không gian tưởng niệm và không gian kết nối. Trong đó, không gian lễ hội gắn với việc tổ chức các lễ hội truyền thống liên quan đến thời chúa Nguyễn, đặc biệt là lễ hội “Ái Tử và hành trình mở cõi”, nhằm tôn vinh công lao của chúa Tiên Nguyễn Hoàng và các chúa Nguyễn.

Không gian tưởng niệm là nơi tri ân các chúa Nguyễn và những công thần có công giúp chúa Nguyễn dựng nghiệp, mở mang bờ cõi. Tại đây, có thể xây dựng đền thờ chúa Tiên Nguyễn Hoàng và các chúa Nguyễn, phối thờ Nguyễn Kim-thân phụ của chúa Tiên, Thái phó Nguyễn Ư Dĩ cùng các bậc tiền nhân khai quốc công thần.

Không gian kết nối được bố trí dọc theo sông Thạch Hãn, liên kết các khu chức năng trong quần thể di tích, đồng thời mở rộng sự kết nối với các điểm di tích khác trong tỉnh. Di tích có quy mô 33,35ha, trong đó khu bảo vệ di tích 9,45ha.

Song song với công tác bảo tồn di tích, địa phương cũng chú trọng đưa các giá trị lịch sử vào đời sống văn hóa và giáo dục. Xã Triệu Phong đã đặt tên một trường tiểu học trên địa bàn là Trường tiểu học Nguyễn Hoàng. 

Nhân kỷ niệm 420 năm ngày mất của Thái phó Nguyễn Ư Dĩ (1602-2022), năm 2022, Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân xã Triệu Giang (cũ) xây dựng và khánh thành đền thờ Thái phó Nguyễn Ư Dĩ. Thái phó Nguyễn Ư Dĩ là cậu ruột của chúa Nguyễn Hoàng, người có công lao to lớn và vai trò quan trọng trong sự nghiệp của các chúa Nguyễn; là bậc tiền nhân có công khai quốc xứ Đàng Trong, có công với quê hương, đất nước. Huyện Triệu Phong (cũ) cũng đã đặt con đường tại trung tâm huyện mang tên Nguyễn Hoàng.

Việc bảo tồn và phát huy giá trị các địa điểm liên quan đến dinh chúa Nguyễn không chỉ nhằm gìn giữ di sản lịch sử của địa phương mà còn tạo nền tảng để phát triển văn hóa-du lịch trong thời gian tới. Thông qua các hoạt động tôn tạo di tích, tổ chức lễ hội và giáo dục truyền thống, địa phương mong muốn lan tỏa giá trị lịch sử của vùng đất Ái Tử-Trà Bát. Qua đó góp phần bồi dưỡng niềm tự hào về quê hương cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Nguyễn Vinh