Tổng Giám đốc WTO cảnh báo hệ thống thương mại đa phương đang đối mặt với những thách thức nghiêm trọng nhất trong lịch sử khi các biện pháp đơn phương và viện dẫn an ninh quốc gia ngày càng gia tăng.

Trụ sở WTO tại Geneva, Thụy Sỹ. (Ảnh: THX/TTXVN)

Diễn đàn Công chúng lần thứ 26 của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) diễn ra tại Geneva từ 15-17/9 với chủ đề “Trao quyền cho tương lai” chính thức tập trung vào vai trò của thương mại dịch vụ. Tuy nhiên, các phiên thảo luận cấp cao ngày đầu tiên lại nổi lên một vấn đề lớn hơn: WTO phải thích ứng thế nào trước sự gia tăng của các biện pháp thương mại đơn phương và dựa trên lý do an ninh quốc gia, vốn ngày càng xa các nguyên tắc tự do hóa thương mại khi tổ chức được thành lập.

Tổng Giám đốc WTO Ngozi Okonjo-Iweala thừa nhận các quy tắc thương mại đa phương đang bị xói mòn, đồng thời cho rằng hệ thống đang đối mặt với những thách thức nghiêm trọng nhất kể từ khi hình thành sau Đại suy thoái và Chiến tranh thế giới II. Tuy nhiên, khoảng 72% thương mại hàng hóa toàn cầu vẫn diễn ra theo nguyên tắc tối huệ quốc (MFN) của WTO, cho thấy hệ thống đa phương vẫn giữ vai trò nền tảng.

Báo cáo Thương mại Thế giới 2026 chỉ ra rằng cấu trúc thương mại đã thay đổi căn bản. Tỷ trọng của các nền kinh tế thu nhập thấp và trung bình trong thương mại toàn cầu tăng từ 23% năm 1995 lên 45% năm 2024, đặt ra những câu hỏi mới về tính có đi có lại, quyền và nghĩa vụ thành viên cũng như ưu đãi dành cho các nước đang phát triển. Chính sách công nghiệp, trợ cấp, khác biệt mô hình kinh tế và địa chính trị cũng khiến vấn đề “sân chơi bình đẳng” trở nên phức tạp hơn.

Đáng chú ý, quan chức Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) Joe Sullivan cho rằng định hướng thương mại hiện nay của Mỹ có thể tiếp tục sau chính quyền Tổng thống Donald Trump, do ngày càng có sự đồng thuận tại Washington rằng những mất cân đối kinh tế lớn không thể kéo dài.

Chủ tịch Viện Peterson, Adam Posen, cũng cho rằng việc nhiều nước không trả đũa thuế quan Mỹ có thể khiến chính quyền kế tiếp khó đơn phương từ bỏ các mức thuế mà không nhận lại nhượng bộ.

Một thách thức khác là suy giảm lòng  tin giữa các thành viên WTO. Bà Okonjo-Iweala cho rằng nhiều nước đang phát triển cảm thấy các cam kết trước đây về phát triển chưa được thực hiện đầy đủ. 

Trong khi đó, Tổng Thư ký Phòng Thương mại Quốc tế John Denton cảnh báo nếu WTO tiếp tục tập trung vào các tranh chấp quá khứ mà không tạo ra quy tắc và định hướng mới cho doanh nghiệp, tổ chức có nguy cơ dần mất tính phù hợp trong hệ thống thương mại đang thay đổi nhanh chóng.

Theo TTXVN/Vietnam+