Thịt thú rừng và tập tục mai táng khiến Cộng hòa Dân chủ Congo thành “điểm nóng” của dịch Ebola.

Tổng quan virus Ebola

Một chủng Ebola chết người đang lan rộng tại vùng nông thôn của Cộng hòa Dân chủ Congo, cướp đi sinh mạng của hơn 100 người và buộc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) phải phát đi cảnh báo khẩn cấp toàn cầu. Giới chuyên gia cho rằng sự kết hợp giữa tập quán săn bắt thú rừng, nghi thức mai táng truyền thống và làn sóng tin giả đang khiến quốc gia Trung Phi này tiếp tục trở thành tâm điểm của các đợt bùng phát Ebola.

Trung tâm điều trị Ebola tại Goma, CHDC Congo ngày 17/5/2026. Ảnh: THX/TTXVN

Virus Ebola lần đầu được phát hiện tại Congo năm 1976 và kể từ đó trở thành mối đe dọa dai dẳng đối với quốc gia này. Congo đã trải qua 17 đợt bùng phát Ebola, nhiều hơn bất kỳ nước nào trên thế giới. Riêng đợt dịch giai đoạn 2018-2020 đã khiến 2.299 người thiệt mạng.

Ebola là loại virus nguy hiểm với tỷ lệ tử vong cao, gây sốt nặng và xuất huyết trong lẫn ngoài cơ thể. Theo WHO, virus có nguồn gốc từ động vật hoang dã và lây sang người thông qua tiếp xúc trực tiếp với máu hoặc dịch cơ thể của các loài như dơi ăn quả, nhím hay linh trưởng. Khi xâm nhập vào cộng đồng, virus tiếp tục lan nhanh qua tiếp xúc với dịch cơ thể hoặc bề mặt nhiễm bệnh.

Đợt bùng phát hiện nay do chủng Bundibugyo gây ra, một biến thể hiếm của Ebola. Khác với chủng Zaire phổ biến hơn, chủng Bundibugyo hiện chưa có vaccine hay thuốc điều trị được phê duyệt.

Chất độc trong thịt thú rừng

Theo kênh CNN, các nhà khoa học cho rằng con người lần đầu nhiễm Ebola sau khi săn bắt, chế biến hoặc ăn thịt động vật nhiễm bệnh. Tại Congo, các loại thịt như dơi, khỉ, linh dương hay chuột lớn vẫn là nguồn thực phẩm phổ biến, đặc biệt ở vùng sâu vùng xa.

Hơn 60% diện tích Congo được bao phủ bởi rừng rậm nhiệt đới, tạo môi trường lý tưởng cho virus Ebola tồn tại và lây lan. Tại lưu vực Congo-khu rừng nhiệt đới lớn thứ hai thế giới-thịt thú rừng cung cấp tới 80% lượng protein cho người dân địa phương.

Ông Eteni Longondo, cựu Bộ trưởng Y tế Congo, cho biết rằng việc kiểm soát săn bắt trong các khu rừng rộng lớn gần như bất khả thi. Theo ông, đây không đơn thuần là vấn đề thói quen mà còn gắn liền với sinh kế của người dân.

“Bạn không thể yêu cầu họ từ bỏ văn hóa của mình chỉ sau một đêm. Họ vẫn ăn thịt rừng vì không còn lựa chọn nào khác”, ông nói.

Dù giàu tài nguyên khoáng sản, hơn 80% trong số khoảng 100 triệu dân Congo vẫn sống trong cảnh nghèo cùng cực. Tình hình đặc biệt nghiêm trọng ở miền đông, nơi xung đột vũ trang kéo dài khiến hàng triệu người mất nhà cửa và rơi vào khủng hoảng lương thực.

Tuần trước, lực lượng nổi dậy tại tỉnh Nam Kivu xác nhận một ca Ebola tại thành phố Bukavu do họ kiểm soát. Bệnh nhân 28 tuổi đã tử vong và được chôn cất theo quy trình an toàn. Một trường hợp khác cũng được phát hiện ở thành phố Goma, đô thị lớn nhất miền Đông Congo.

Tin đồn và tập tục tang lễ

Tâm dịch hiện nay nằm ở tỉnh Ituri, phía Đông Bắc lưu vực Congo. Theo WHO, phần lớn ca bệnh tập trung tại thủ phủ Bunia cùng các thị trấn khai khoáng Mongwalu và Rwampara.

Ca nghi nhiễm đầu tiên là một nhân viên y tế xuất hiện triệu chứng từ ngày 24/4 và tử vong sau đó tại Bunia. Đến ngày 5/5, WHO nhận được thông báo về một căn bệnh chưa xác định với tỷ lệ tử vong cao trong khu vực. Sau cuộc điều tra của đội phản ứng nhanh, giới chức xác định đây là chủng Ebola Bundibugyo vào ngày 15/5.

Dịch bệnh hiện đã lan sang Uganda. Giới chức y tế Uganda xác nhận hai ca mắc được xét nghiệm dương tính, trong đó có một ca tử vong tại thủ đô Kampala. WHO cho biết các bệnh nhân đều từng di chuyển từ Congo nhưng không liên quan tới nhau.

Ông Valet Chebujongo, một điều phối viên cộng đồng tại Bunia, cho biết nỗi sợ trong dân chúng hiện không chỉ đến từ virus mà còn từ hàng loạt tin đồn mê tín.

“Tại Mongwalu, nhiều người tin rằng có một chiếc quan tài ma chỉ cần nhìn thấy là sẽ chết ngay”, ông nói. Theo ông, các tin đồn như vậy khiến nhiều người từ chối hỗ trợ y tế để tìm đến cầu nguyện hoặc các biện pháp mê tín.

Khủng hoảng càng trầm trọng khi nhiều cộng đồng vẫn duy trì tập tục chạm tay vào thi thể người chết trước khi chôn cất. Người dân địa phương cho rằng đây là lời từ biệt cuối cùng dành cho người thân, bất chấp nguy cơ lây nhiễm rất cao.

Một số cư dân tại Bunia cho biết nhiều người hiện bắt đầu sợ tiêu thụ thịt thú rừng hun khói, dù trước đây đây là món ăn phổ biến tại các nhà hàng chuyên phục vụ đặc sản hoang dã.

WHO đánh giá nguy cơ toàn cầu thấp

Tốc độ lây lan nhanh chóng của Ebola đang làm dấy lên lo ngại quốc tế. Ông Jeremy Konyndyk, cựu quan chức phụ trách ứng phó Covid-19 và thảm họa tại Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID), cho rằng virus có thể đã âm thầm lây lan qua nhiều thế hệ trước khi được phát hiện chính thức.

Người dân rửa tay dưới sự hướng dẫn của nhân viên y tế nhằm ngăn sự lây lan của dịch Ebola tại Goma, CHDC Congo. Ảnh: THX/TTXVN

WHO cảnh báo chủng Bundibugyo đáng lo ngại nghiêm trọng khi số người chết đã tăng lên ít nhất 139 người cùng gần 600 ca nghi nhiễm. Tuy nhiên, tổ chức này cho rằng nguy cơ lây lan toàn cầu hiện vẫn thấp hơn so với nguy cơ trong phạm vi quốc gia và khu vực.

Để ngăn dịch lan rộng, Mỹ đã áp đặt hạn chế nhập cảnh khẩn cấp đối với người đến từ các quốc gia bị ảnh hưởng và Nam Sudan. Một công dân Mỹ nhiễm Ebola tại Congo cũng đã được chuyển tới Đức để điều trị.

Bộ Y tế Congo khẳng định nước này có kinh nghiệm trong kiểm soát Ebola sau nhiều thập kỷ chống dịch.

“16 lần tuyên bố dịch, 16 lần chiến thắng. Lần thứ 17 sẽ không khác”, cơ quan này tuyên bố trên mạng xã hội X.

Tuy nhiên, cựu Bộ trưởng Y tế Longondo cho rằng việc khống chế dịch lần này sẽ không thể diễn ra nhanh chóng. “Đợt bùng phát sẽ còn kéo dài vài tháng nữa”, ông nói.

Theo TTXVN/Báo Tin tức và Dân tộc