QTO - Trong chương trình “Bản hùng ca trên sông” do VTV1 phát trực tiếp ngày 18/4/2026, những người làm phim có dành cho tôi một vài phút nhắc lại sự kiện bi tráng “Chiến dịch K4” đưa đoàn tên lửa SAM đầu tiên vào Quảng Bình-Vĩnh Linh năm 1966. Trước đó, khi phóng viên Đài Truyền hình Việt Nam vào Huế gặp tôi để phỏng vấn, tôi có cung cấp tư liệu và nói đại ý: Nếu tái hiện cuộc chiến đấu bên sông Gianh thì còn rất nhiều trận chiến bi tráng, nhiều chiến sĩ thuộc nhiều “binh chủng” đã anh dũng chiến đấu ở đây, trong đó có Đại đội TNXP 759 anh hùng… Nhưng một chương trình phim cỡ “quốc gia”, với thời lượng có hạn, làm sao nêu hết được chiến công hơn nửa thế kỷ ở vùng đất lịch sử này. Và “sông Gianh” được chọn cũng chỉ là biểu tượng; còn những dòng sông khác như: Hiền Lương, Thạch Hãn, Nhật Lệ với phà Quán Hàu và Long Đại… đều đã chứng kiến những cuộc chiến đấu vô cùng khốc liệt…

Cho đến hôm nay, giữa những ngày tháng 7, khi chiến dịch “500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ” đang diễn ra trên nhiều địa bàn khắp cả nước với sự quan tâm sâu sắc của hàng triệu người, tôi lại nhớ đến các liệt sĩ là đồng đội cũ của mình đã hy sinh bên sông Gianh. Bạn đọc cũng có thể xem đây là phần bổ sung “Bản hùng ca trên sông”, vì những trang nhật ký gần 60 năm trước bên sông Gianh tôi chép lại nguyên văn chính là tư liệu tôi đã cung cấp cho nhóm làm chương trình, nhưng do thời lượng có hạn, chưa được công chiếu.

***

…Khi tôi có dịp về gặp lại những đồng đội cũ ở đường 12A, nay chốt giữ đoạn đường Nam sông Gianh thì Hồ Văn Niệm và Trần Đức Hè, chiến sĩ trinh sát gan dạ nhất C.759 anh hùng vừa hy sinh lúc phá bom nổ chậm đầu bến phà Gianh. Lê Thị Anh Đào, tiểu đội trưởng TNXP C.751, cũng vừa hy sinh tại bến “trung chuyển” - nơi đưa hàng từ đường Ba Trại xuống thuyền theo đường sông đi lên đường 20.

Và chính trong những ngày tôi ở đây, C.759 anh hùng lại phải đau đớn vĩnh biệt ba chiến sĩ ưu tú của mình, ba cô gái trẻ đều thuộc A6 của anh hùng Nguyễn Thị Kim Huế mà tôi từng quen biết trên đường 12A…

Liệt sĩ Hoàng Thị Minh Thú - Ảnh: N.K.P

Trích Nhật ký ngày 18/1/1968:

…12 giờ 24 phút trưa. Đang ở C.751, lại nghe một loạt bom phía Ba Trại dội về. Vẫn hy vọng các chiến sĩ an toàn như những lần trước, nhưng một lát sau, tin truyền qua điện thoại C.751 - một tin thật đau đớn. Kim Huế vừa từ trận địa về báo cáo với anh Nguyễn Hoàng 3 chiến sĩ vừa hy sinh. Cả ba cô gái - Tình, Thú, Thế đều là chiến sĩ A.6. Nghe tin, sững sờ. Các cô đã bao lần thoát chết trên đường 12A, thoát cả “cửa tử” tọa độ “Đồi 37”,  không ngờ về xuôi lại “dính” bom tọa độ. “Chị Kim Oanh ơi! “Con chim nhỏ của chị” mãi mãi không cất được tiếng hót nữa  chị ơi!...”. Tôi tưởng muốn kêu lên vậy khi chạy sang C.759. (Kim Oanh là phóng viên Đài Tiếng nói Việt Nam, sau mấy ngày vào đường 12A, trở về Hà Nội đã viết thư cho  Minh Thế mà chị gọi là “Con chim nhỏ của chị…”).

Hầu hết các chiến sĩ đã lên đồi, nơi an táng ba đồng chí vừa hy sinh. Ở đây, anh chị em đang đào 3 cái huyệt, đất đỏ ùn lên xung quanh. Ngay bên cạnh là hai nấm mộ của Trần Đức Hè và Hồ Văn Niệm, cỏ chưa lên xanh, bia mới cắm, vòng hoa viếng có băng giấy “Tổ quốc ghi công” chữ chưa phai mực. Thi hài 3 cô gái đặt ở rìa rừng thông. Quả bom trúng giữa hầm, nên cả ba cô thân thể bị nát hết, chỉ còn những mảnh thịt nhỏ lẫn đất, vỏ cây thông và những nhúm tóc cũng bị cắt vụn ra.

Thi hài ba cô được chia ra, gói vào ba tấm ni lông để trên một băng-ca, ở góc có nén hương đang cháy. Chị em ngồi quanh, đầu cúi xuống, cố nén khóc, chỉ nghe tiếng sụt sịt. Chờ một lúc mới có hòm. Ba nhúm thi hài như nhau, nên phải quy định hòm nào của ai! Một tấm vải được trải ra, rồi mở gói ni lông rải lên, nhặt những vụn tóc để lên đầu. Lúc này không thấy ai khóc nữa. Hai thằng cướp lại lượn trên đầu, rồi phóng nhiều loạt rốc-két phía biển.

Lấp xong ba ngôi mộ thì trời đã gần tối. Lại cùng các chiến sĩ xuống núi. Rừng thông yên lặng. Trời mây xám. Có người mang hai xẻng vì gồm cả dụng cụ của chị em vừa hy sinh…

Bữa cơm tối, nhiều mâm thừa. Sang A.6, vào trong nhà tối thui, nhìn ra ngoài trời một màu hoàng hôn buồn, rất buồn.

Sau cuộc họp cấp ủy, Ban chỉ huy, Thường vụ Đoàn, tổ Đảng A.6 họp. Tiểu đội 12 người, có hai chưa phải đảng viên, một bị thương nằm bệnh viện, 3 đồng chí vừa hy sinh, chỉ còn 8 người họp. Với giọng nói là tiếng khóc cố nén, lời phát biểu chị em thể hiện niềm tự hào là một tiểu đội đầu tàu của C.759 anh hùng, 3 năm qua, lúc nào cũng đứng chỗ ác liệt, nay quyết tâm giữ đoạn đường mà ba đồng chí đã đổ máu, dù ngày mai, ba đồng chí nữa, hoặc cả A.6 hy sinh, cũng vững lòng!

Đó không phải là lời nói suông. Trên cả ba lá đơn đăng ký chỉ tiêu thi đua của Tình, Thú, Thế đều đã ghi những điều tương tự.

Đêm đó, ở hầm A.6, lúc mở ba lô của ba cô lấy lý lịch để làm điếu văn, ai cũng muốn nhắc đến những kỷ niệm với người vừa hy sinh…

Khu Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Bến phà Gianh - Ảnh: T.H

Trong ba lô của Thế, mọi thứ được bọc trong một tấm vải dù pháo sáng. Có mấy cuốn sách học văn hóa, cuốn “Sống như anh” và một tập thư khá dày… Đặc biệt hơn, trong hộp các-tông của Thú có một lá thư viết xong, nhưng chưa kịp gửi. Thư đề ngày 18/1/1968, tức là ngày Thú hy sinh. Xin được trích nguyên văn vài đoạn như sau:

“Bố mẹ kính mến, các anh chị và 5 cháu nhớ thương!

… Con báo để bố mẹ rõ, con vẫn khỏe, công tác tốt, về mọi mặt được thầy yêu bạn mến, đơn vị thương con nhiều, vì qua những giờ sống chết anh em đều có nhau, ôm ấp lấy nhau làm cho các con càng thêm lòng tin tưởng vào nghiệp chống Mỹ của chúng ta… Về sự phấn đấu của con thì còn dang dở, anh chị em họ cũng mong con sớm đứng dưới lá cờ tiên phong của Đảng; điều đó con cũng rất mong muốn và hiện nay con chỉ mới đối tượng Đảng, chưa được kết nạp đâu. Con cũng đang đem sức phấn đấu để  được vào Đảng, càng tăng thêm vững vàng cho hàng ngũ Đảng. Con sẽ hứa phấn đấu để đạt tới.

Bố mẹ ạ, bây giờ con nói qua chuyện khác nhé. Ở đây máy bay ngày nào  cũng đánh phá, nhất là tuyến đường các con phụ trách, rất gay go và ác liệt, hố bom chi chít, bom tọa độ ngày nào cũng xối xuống, cái chết và cái sống nó gần nhau lắm; nhưng bố mẹ ạ, chỉ có những người làm cách mạng mới mang tất cả những trái tim đầy dũng cảm để đem lại những kết quả cho Đảng cho Nhân dân. Dù có đổ máu, các con cũng không tiếc tuổi xuân, hy sinh đến giọt máu cuối cùng vì Tổ quốc mà hy sinh, vì Nhân dân mà phục vụ. Ngày mai đất nước toàn thắng, chúng con trở về sum họp yên vui…

Con cũng không có gì gửi cho gia đình để giúp đỡ bố mẹ, cũng chịu tệ với gia đình thôi…”.

Những lá thư chưa kịp gửi của các cô gái tuổi đôi mươi đã làm nhiều người rơi nước mắt. Đã có những câu nói tương tự phát biểu trong hội nghị hay đăng báo, nhưng những lá thư của các cô gái A.6 gửi người thân là niềm tâm sự kín đáo, nên thực sự là những dòng tâm huyết, thật xứng đáng ghi vào sử sách.

Ngay trong lễ truy điệu sáng ngày 19/1/1968, Đảng ủy cấp trên đã chính thức tuyên bố kết nạp Thú vào Đảng kể từ ngày 18/1/1968! Có điều, chẳng bao giờ Thú còn được vuốt ve mái tóc đen mượt của mình nữa...

Buổi sáng ấy, ngay sau lễ truy điệu, các chiến sĩ TNXP C.759 với miếng vải đen để tang đồng đội trên vai, lại cất vang tiếng hát “Có chúng tôi trên mặt đường”. Và cùng với các tiểu đội khác, 8 chiến sĩ hiện còn trong A.6, lại lên đường Ba Trại tiếp tục cuộc chiến đấu giữ mạch máu giao thông…

***

Một sự tình cờ và cũng có thể là “linh ứng”, tôi khởi thảo những trang viết này vào những ngày đầu tháng 7. Tròn 60 năm trước-ngày 3/7/1966, bom “tọa độ” trút xuống đoạn đường hiểm yếu dưới chân đèo Mụ Giạ lúc các chiến sĩ TNXP Đại đội 759 và Tiểu đoàn 2 công binh đang gắng sức nối lại đoạn đường đã bị đánh sập xuống vực sâu khiến 7 TNXP và 2 chiến sĩ công binh hy sinh. Có 3 liệt sĩ, mãi về sau mới lấy được thi hài… Cuộc chiến bi tráng ở đây, tôi đã hơn một lần đưa lên sách báo, nhà viết kịch nổi tiếng Học Phi cũng đã dựng thành vở kịch, nên tôi không nhắc lại nữa. Trên con đường chiến lược trọng yếu này, ngay từ những ngày cuối tháng 11/1964, tôi đã cùng các đoàn viên thanh niên đang thi công cầu Bãi Dinh đã được huy động lên chôn cất nhiều liệt sĩ hy sinh trong trận chiến khốc liệt bên kia đèo Mụ Giạ-về sau mới biết trong số liệt sĩ đó có anh hùng Nguyễn Viết Xuân…

Còn nhiều sự tích anh hùng và cảm động trên tuyến 12A vượt Trường Sơn... Tuy vậy, tôi chọn trang nhật ký ghi lại những giờ phút 3 nữ chiến sĩ TNXP C.759 hy sinh bên sông Gianh, không chỉ vì đã tận mắt chứng kiến mà vì tôi được đơn vị trao cho một số hiện vật của các liệt sĩ (về sau, tôi đã trao lại cho Bảo tàng TNXP ở Đồng Lộc và Bảo tàng Hội Nhà văn Việt Nam). Hơn nữa, đoạn nhật ký này có chi tiết khi an táng 3 liệt sĩ trên đồi thông Ba Trại (bờ Nam sông Gianh) thì không thể phân biệt di hài của 3 TNXP; hồi đó, lại chưa ai nghĩ đến việc xác định ADN…

Nguyễn Khắc Phê