QTO - Năm 2026 đánh dấu tròn một thế kỷ cây cà phê xuất hiện trên vùng đất Khe Sanh, tỉnh Quảng Trị. Từ những đồn điền ban đầu của người Pháp, nơi đây đã phát triển thành vùng chuyên canh cà phê Arabica rộng khoảng 4.000ha. Cột mốc 100 năm không chỉ mang ý nghĩa về mặt thời gian hay quy mô diện tích. Sự thay đổi lớn nhất nằm ở tư duy chuyển từ làm nông nghiệp chạy theo sản lượng thô sang làm kinh tế nông nghiệp chú trọng chất lượng, khẳng định vị thế bằng công nghệ chế biến, bảo hộ pháp lý và tính minh bạch trên thị trường.

Thay đổi tư duy canh tác

Vùng chuyên canh cà phê Arabica tại Khe Sanh - Ảnh: Phan Khiêm

Nhiều năm trước, thói quen thu hái xô cả quả xanh lẫn quả chín để lấy khối lượng đã khiến giá trị cà phê thô bị kéo xuống thấp. Nhận thức được điểm yếu này, người trồng cà phê và các hợp tác xã tại Hướng Phùng, Khe Sanh đã chủ động điều chỉnh toàn bộ quy trình.

“Việc chuyển sang hái chọn lọc 100% quả chín đòi hỏi công sức và sự tỉ mỉ lớn hơn nhiều so với trước nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng khắt khe”, như chia sẻ của chị Lê Thị Anh Cẩm ở thôn Phùng Lâm, xã Hướng Phùng. Tuy nhiên, đây là bước kỹ thuật quyết định để bảo đảm chất lượng đầu vào cho dòng cà phê chất lượng cao.

Chị Lê Thị Anh Cẩm (thôn Phùng Lâm, xã Hướng Phùng) hái chọn lọc 100% quả cà phê chín để bảo đảm chất lượng đầu vào - Ảnh: Phan Khiêm

Bên cạnh khâu hái chọn, khâu sơ chế theo các phương pháp phơi sấy, kiểm soát độ ẩm chặt chẽ cũng được đưa vào quy chuẩn. Chị Nguyễn Thị Hằng, Giám đốc Hợp tác xã Nông sản Khe Sanh cho biết, việc quản lý kỹ ngay từ vùng nguyên liệu thông qua liên kết với các hộ dân đóng vai trò quyết định đến chất lượng hạt cà phê trước khi đưa ra thị trường.

Thay vì bán thô giá rẻ, các đơn vị đã đầu tư máy móc để rang xay, đóng gói ngay tại địa phương. Theo ông Trần Thái Thiên, Chủ tịch HĐQT Hợp tác xã Du lịch nông nghiệp Việt Nam-Khe Sanh, việc trực tiếp chế biến sâu giúp nâng cao thu nhập cho người trồng, chia lại tỉ trọng giá trị hợp lý hơn trong cơ cấu giá bán cuối cùng.

Chuẩn hóa quốc tế và bài toán bền vững

Chất lượng của cà phê Khe Sanh từng bước được chứng minh qua các giải thưởng, như: Quán quân Cà phê đặc sản Việt Nam năm 2021 và 2023, giải bạc cuộc thi Coffees Roasted at the Origin tại Pháp năm 2022, Á quân Amazing Cup 2024 và Top 8 năm 2025. Sản phẩm cũng đã đạt chứng nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia vào năm 2025.

Nhờ chuẩn hóa chất lượng, sản phẩm đã đi vào hệ thống phân phối nội địa và xuất khẩu. Pun Coffee từng xuất 2 tấn cà phê Arabica rang thành phẩm sang Mỹ năm 2021. Nam Hải CNS có đơn hàng trực tiếp sang Mỹ và châu Âu, trong khi Hợp tác xã Nông sản Khe Sanh hoàn thiện chứng nhận FDI để mở rộng thị trường. Chị Nông Thị Hanh, đại diện Công ty TNHH Cà phê Tà Cơn Khe Sanh cho biết, các doanh nghiệp đang chủ động xúc tiến thương mại để đưa thương hiệu tiếp cận sâu hơn với khách hàng trong và ngoài nước.

Khách quốc tế trải nghiệm thu hái cà phê cùng người dân tại vườn - Ảnh: Phan Khiêm

Cùng với thương mại, công tác bảo hộ pháp lý đã có bước chuyển quan trọng khi cà phê Khe Sanh chính thức nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý vào tháng 11/2025. Ngành nông nghiệp địa phương đang gấp rút cấp mã số vùng trồng, mã định danh cho từng hộ và kết nối dữ liệu truy xuất nguồn gốc quốc gia.

Việc hoàn thiện hệ thống dữ liệu này giúp cà phê Khe Sanh đáp ứng quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR). Trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu ngày càng khắt khe, khả năng truy xuất nguồn gốc chính xác đến từng lô đất canh tác là yếu tố tiên quyết để duy trì và mở rộng thị phần xuất khẩu. Giải thưởng, chứng nhận hay chỉ dẫn địa lý chỉ là nền tảng ban đầu. Chặng đường tiếp theo của cà phê Khe Sanh phụ thuộc vào cách quản trị và duy trì chuỗi liên kết trong thực tế.

Lễ công bố và đón nhận văn bằng bảo hộ chỉ dẫn địa lý "Khe Sanh" cho sản phẩm cà phê - Ảnh: Phan Khiêm

Ông Phan Ngọc Long, Phó Chủ tịch UBND xã Hướng Phùng nhận định: “Việc áp dụng và sử dụng đúng cách chỉ dẫn địa lý sẽ mang lại những giá trị thiết thực trong việc bảo vệ tên gọi cũng như tăng lợi ích cho người trồng, hợp tác xã và doanh nghiệp.

Đồng quan điểm này, bà Thái Thị Nga, Chủ tịch UBND xã Khe Sanh cho biết: “Yếu tố quyết định để xây dựng một thương hiệu cà phê mạnh nằm ở việc phát huy các lợi thế sẵn có đồng thời tiếp tục hoàn thiện các tiêu chuẩn về liên kết bền vững và minh bạch quy trình sản xuất. Sự bền vững của vùng trồng 4.000ha đòi hỏi một cơ chế phân chia lợi ích rõ ràng giữa nông dân và doanh nghiệp. Nếu người trồng cà phê không sống tốt trên chính mảnh đất của mình hoặc phải chịu toàn bộ rủi ro về giá cả, thiên tai thì chuỗi cung ứng sẽ khó giữ được tính ổn định”.

Hợp tác xã Nông sản Khe Sanh trưng bày và giới thiệu các sản phẩm cà phê chế biến sâu - Ảnh: Phan Khiêm

Tròn 100 năm phát triển, cây cà phê Khe Sanh đã chuyển mình từ một loại cây trồng đồn điền thành sản phẩm nông nghiệp có chỗ đứng trên thị trường. Chặng đường phía trước của thương hiệu này không còn đo bằng sản lượng hay khoảng cách địa lý, mà được đo bằng tính ổn định của chất lượng, sự gắn kết giữa các bên và mức độ minh bạch của toàn bộ vùng canh tác.

Phan Khiêm