QTO - Từ những hạt trẩu thu hái tự nhiên trong rừng, nhiều cộng đồng dân bản các xã Hướng Phùng, Hướng Lập đã có thêm nguồn lợi để bán tăng thu nhập qua từng mùa trẩu. Năm 2026 này, khi Công ty CP Tổng Công ty Thương mại Quảng Trị (Sepon Group) tổ chức lại vùng nguyên liệu, cam kết bao tiêu đầu ra và nâng giá trị sản phẩm, cây trẩu đang bước ra khỏi câu chuyện của một loại quả rừng để trở thành sinh kế. Và cùng với đó, những cánh rừng có thêm giá trị để người dân gìn giữ. 

Sinh kế từ hạt trẩu

Nói về nguồn lợi từ hạt trẩu ở khu vực rừng phòng hộ Hướng Hóa-Đakrông, anh Hồ Văn Giỏi, đại diện cộng đồng thôn Tà Rùng, xã Hướng Lập vẫn nhớ những con số qua từng mùa thu hái. Năm 2023, thông qua sự kết nối của dự án MCNV, chính quyền địa phương và doanh nghiệp, người dân Tà Rùng bán gần 10 tấn hạt trẩu tươi, với giá 8.000 đồng/kg. Năm 2024, do ảnh hưởng thời tiết, sản lượng trẩu giảm còn khoảng 5 tấn, nhưng giá thu mua tăng lên 9.000 đồng/kg. Đến năm 2026, cộng đồng thôn Tà Rùng tiếp tục ký hợp đồng bán 10 tấn hạt trẩu tươi cho doanh nghiệp, tổng giá trị đạt gần 100 triệu đồng.

“Với người dân vùng cao các xã Hướng Lập, Hướng Phùng, khi sản phẩm hạt trẩu có người mua, có hợp đồng và mức giá được xác định, công việc thu hái trong rừng trở thành một nguồn thu có thể tính toán. Nếu giá hạt trẩu tươi được cam kết thu mua ở mức 7.000 đồng/kg, một người có thể thu khoảng 20 kg/ngày, tương đương 140.000 đồng tiền công. Khoản thu ấy giúp bà con trang trải cuộc sống và có thêm động lực gắn bó với cây trẩu”, anh Giỏi chia sẻ.

Thu hoạch hạt trẩu ở miền Tây Quảng Trị - N.T.H

Cùng với việc thu hái, người dân Tà Rùng xã Hướng Lập cũng đã bắt đầu tạo nguồn nguyên liệu mới. Năm 2023, cộng đồng Tà Rùng được hỗ trợ trồng gần 20ha trẩu, đến nay cây trẩu đã phát triển cao khoảng 2-2,5m.

Theo anh Hồ Văn Giỏi, trẩu là loại cây dễ thích nghi, sinh trưởng nhanh, có thể góp phần phủ xanh những khu vực đồi núi trọc, những nơi bị sạt lở. Từ một nguồn cây có sẵn trong tự nhiên, người dân đang từng bước chủ động tạo thêm vùng nguyên liệu.

Phó Chủ tịch UBND xã Hướng Phùng Phan Ngọc Long cho biết, qua thống kê trên địa bàn xã Hướng Phùng hiện có khoảng 2.000ha trẩu, sản lượng ước từ 1.000-1.500 tấn hạt mỗi năm. Nguồn hạt trẩu ấy cho thấy dư địa của một ngành hàng, mở ra hướng sinh kế mới, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về cách giữ nguồn nguyên liệu để cây trẩu không chỉ cho quả trong một vài mùa.

Giữ cây, giữ nguồn thu

Ông Hồ Xuân Hiếu, Chủ tịch Hội đồng quản trị Sepon Group cho rằng, nếu tổ chức được vùng nguyên liệu, kiểm soát chất lượng và xây dựng thị trường ổn định, trẩu hoàn toàn có thể trở thành một cây sinh kế có giá trị cao đối với người dân miền núi Quảng Trị. Sepon Group xác định phải đi cùng người dân từ vùng nguyên liệu, thu mua đến chế biến và thị trường; đồng thời cam kết bao tiêu sản phẩm với giá bảo hộ tối thiểu 6.000 đồng/kg; hướng tới chế biến sâu các sản phẩm từ trẩu, nâng giá trị ngay trên đất Quảng Trị và mở rộng thị trường trong nước, xuất khẩu.

“Xác định trẩu là một ngành hàng nên không làm theo phong trào, không thể giá lên thì trồng ồ ạt, giá xuống thì chặt bỏ”, ông Hiếu cho biết.

Thu mua hạt trẩu ở Hướng Phùng - N.T.H

Để giá trị hạt trẩu trở thành ngành hàng, điều quan trọng là đưa câu chuyện hạt trẩu trở lại với rừng. Bởi nguồn nguyên liệu của ngành hàng này hiện chủ yếu nằm trong những cánh rừng miền Tây Quảng Trị.

Theo ông Bùi Văn Thình, Phó Giám đốc Ban Quản lý rừng phòng hộ Hướng Hóa-Đakrông, rừng trẩu trên địa bàn Quảng Trị chủ yếu nằm trên diện tích rừng phòng hộ do đơn vị quản lý. Tuy nhiên, diễn thế tự nhiên khi các loài cây khác phát triển, che phủ, đang khiến cây trẩu giảm dần, kéo theo năng suất và sản lượng thu hái giảm. Từ đó, việc liên kết tiêu thụ sản phẩm hạt trẩu cần đi cùng cam kết của cộng đồng trong quản lý, bảo vệ rừng; đồng thời doanh nghiệp và các bên liên quan cần có giải pháp hỗ trợ phát triển vùng nguyên liệu trẩu bền vững.

Phía sau mức giá của mỗi kilôgam trẩu bán được là câu chuyện về khả năng duy trì những cây trẩu mọc tự nhiên đang có, phát triển thêm cây mới và giữ cho vùng nguyên liệu không bị thu hẹp. Ở Tà Rùng, xã Hướng Lập, người dân đã có những bước đi đầu tiên trồng mới gần 20ha trẩu, cộng đồng bắt đầu tham gia vào chuỗi liên kết với những yêu cầu cụ thể về chất lượng, sơ chế và thu hái.

Khi hạt trẩu có thêm giá trị, những cây trẩu cũng có thêm cơ hội được giữ lại, được chăm sóc và những người sống cùng rừng nhìn thấy lợi ích của việc giữ cây. Và từ những mùa hạt trẩu tiếp nối nhau, một cách làm mới đang được hình thành: Rừng cho hạt, hạt tạo sinh kế, và sinh kế góp phần giữ rừng.

Thanh Hải