QTO - Cùng với nhiệm vụ quản lý, bảo vệ và phát triển rừng, tỉnh Quảng Trị luôn quan tâm đến công tác bảo tồn, phát triển nguồn giống cây rừng bản địa. Đây không chỉ là giải pháp phục hồi rừng theo hướng gần với tự nhiên, mà còn là nền tảng quan trọng để nâng cao chất lượng rừng, bảo tồn đa dạng sinh học, giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu và tạo sinh kế bền vững cho người dân.

Gìn giữ nguồn giống cây rừng bản địa

Quảng Trị là một trong những địa phương có diện tích rừng lớn ở khu vực Bắc Trung bộ, với gần 596.000ha rừng tự nhiên, trải dài từ vùng núi phía Tây đến các khu rừng phòng hộ ven biển. Những cánh rừng ấy vừa giữ đất, giữ nước, chắn gió, chống xói mòn, điều hòa khí hậu, đồng thời là nơi sinh sống của hàng trăm loài động, thực vật quý hiếm. Tuy nhiên, nhiều diện tích rừng tự nhiên của Quảng Trị hiện đang suy giảm chất lượng. Trong bối cảnh đó, việc phục hồi rừng bằng các loài cây bản địa đang trở thành yêu cầu cấp thiết.

Ở xã Cam Lộ, những vườn ươm cây giống bản địa đang từng ngày xanh lên dưới bàn tay cần mẫn của người dân. Trong khu vườn của gia đình ông Lê Văn Quý ở thôn Cam Thuận những bầu cây lim, gõ, táu, trắc, giáng hương, sến… được chăm sóc cẩn thận, đều tăm tắp. Ít ai nghĩ rằng, từ mô hình khởi đầu chỉ với vài nghìn bầu cây giống, từ năm 2008 đến nay vườn ươm của gia đình ông phát triển, cung cấp 17 loại giống cây bản địa, mỗi vụ đưa ra thị trường hơn 100.000 cây giống cho nhiều địa phương trong cả nước.

17 loại giống cây bản địa như lim, gõ, táu, trắc, giáng hương, sến… được mô hình của ông Quý cung cấp cho thị trường mỗi năm - Ảnh: M.H

Ông Quý cho biết, cây rừng bản địa không giống các loại cây công nghiệp ngắn ngày, bởi mỗi loại có yêu cầu riêng về hạt giống, giá thể, độ ẩm, thời gian ươm và kỹ thuật chăm sóc. Chỉ cần sơ suất ở khâu chọn hạt hoặc xử lý mầm, chất lượng cây con có thể bị ảnh hưởng ngay từ đầu. Thế nhưng, nhờ kiên trì học hỏi, tích lũy kinh nghiệm và chủ động liên kết với các cơ sở, vườn ươm của gia đình ông đã đứng vững và ngày càng mở rộng.

Từ câu chuyện của ông Quý, có thể thấy rõ: Muốn có rừng bền vững thì phải bắt đầu từ nguồn giống. Không phải ngẫu nhiên mà nhiều hộ dân, cơ sở ươm giống ở Cam Lộ và một số vùng lân cận đang tập trung vào các loại cây bản địa bởi đó là hướng đi đúng khi cây bản địa thích nghi tốt với điều kiện tự nhiên tại chỗ, có khả năng sinh trưởng ổn định, góp phần phục hồi hệ sinh thái rừng một cách tự nhiên hơn so với việc chỉ trồng các loài cây đơn loài, ngắn chu kỳ.

Ông Nguyễn Mậu Hiền ở thôn Tân Thành cũng là một trong những người đang âm thầm góp sức cho hành trình ấy. Với ông, việc làm vườn ươm không đơn giản là sản xuất cây giống để bán, mà còn là quá trình giữ gìn nguồn gen cây rừng quý của địa phương. Từ việc tìm nguồn hạt đạt chất lượng, chọn cây mẹ khỏe, xử lý hạt đúng kỹ thuật, đến gieo ươm, chăm sóc và theo dõi từng bầu cây, tất cả đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, bền bỉ và hiểu biết sâu về từng loại giống. Mỗi mùa, gia đình ông cung cấp trên 10 vạn cây giống cho mục tiêu phát triển, phục hồi rừng trong và ngoài tỉnh.

Theo ông Nguyễn Thành Công, Trưởng phòng Kinh tế, UBND xã Cam Lộ, việc phát triển cây giống bản địa không chỉ mang lại hiệu quả về kinh tế mà còn góp phần rất lớn trong định hướng phát triển lâm nghiệp bền vững của địa phương. Khi nguồn giống được sản xuất ngay tại chỗ, người dân chủ động hơn trong sản xuất, giảm phụ thuộc vào nguồn cây giống từ các địa phương khác, đồng thời bảo đảm cây trồng phù hợp hơn với điều kiện đất đai, khí hậu của từng vùng. Quan trọng hơn, những mô hình này còn tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân, nhất là ở khu vực nông thôn, miền núi.

Không chỉ ở Cam Lộ, tư duy phát triển rừng theo hướng gần tự nhiên đang dần lan tỏa ở nhiều địa phương trong tỉnh. Bởi thực tế cho thấy, biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp, thời tiết cực đoan hơn, nắng nóng kéo dài, mưa lớn bất thường, nguy cơ cháy rừng gia tăng.

Trong khi đó, những tác động từ hoạt động sản xuất, nhu cầu phát triển kinh tế và việc suy giảm chất lượng rừng ở một số nơi đang đặt ra không ít thách thức cho công tác bảo vệ rừng. Nếu chỉ chú trọng trồng rừng thật nhanh, thật nhiều mà không quan tâm đến chất lượng, hệ sinh thái và tính bản địa, thì những cánh rừng ấy sẽ khó phát huy đầy đủ vai trò phòng hộ, điều hòa và tái sinh tự nhiên.

Chung tay để những cánh rừng thêm xanh

Bảo tồn nguồn giống cây rừng bản địa không còn là câu chuyện riêng của ngành lâm nghiệp. Đó là trách nhiệm chung của cả cộng đồng. Mỗi cán bộ quản lý rừng, mỗi người dân làm vườn ươm, mỗi hộ nhận trồng rừng, mỗi chính quyền cơ sở đều có một vai trò nhất định trong chuỗi giữ rừng-gây rừng-phục hồi rừng.

Nhà nước cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp về kỹ thuật, vốn và kết nối tiêu thụ; ngành chuyên môn cần hướng dẫn quy trình chọn giống, ươm cây, trồng và chăm sóc; người dân cần mạnh dạn tham gia các mô hình sản xuất cây giống bản địa; còn cộng đồng cần nâng cao ý thức bảo vệ rừng, coi rừng là tài sản chung, là “lá phổi xanh” không thể thay thế.

Cần sự chung tay của cộng đồng để rừng thêm xanh - Ảnh: M.H

Ông Nguyễn Tân Hiếu, Phó Giám đốc Ban quản lý Rừng đặc dụng Nam Quảng Trị cho biết: "Những năm gần đây, cùng với các chương trình bảo vệ và phát triển rừng, tỉnh Quảng Trị đã ưu tiên phục hồi rừng bằng các loài cây bản địa ở nhiều khu vực rừng phòng hộ, rừng đầu nguồn. Đây là hướng đi có ý nghĩa lâu dài, bởi cây bản địa thường có khả năng thích nghi tốt, tạo cấu trúc rừng ổn định, đồng thời góp phần bảo tồn nguồn gen quý hiếm. Khi rừng được phục hồi đúng loài, đúng sinh cảnh, hệ sinh thái sẽ dần trở lại trạng thái cân bằng, khả năng giữ nước, giữ đất, chống sạt lở và điều tiết khí hậu cũng được nâng lên. Để làm được điều đó thì vai trò của chính quyền, người dân và những người làm công tác bảo vệ rừng là rất quan trọng". 

Từ những vườn ươm, hàng nghìn cây giống bản địa đã và đang được cung cấp cho các chương trình trồng rừng, phục hồi rừng và làm giàu rừng trên địa bàn tỉnh. Trong hành trình phát triển lâm nghiệp theo hướng xanh và bền vững, Quảng Trị không chỉ hướng đến những cánh rừng phủ kín màu xanh, mà còn hướng đến những cánh rừng đa dạng và giàu sức sống. Đó cũng là cách để Quảng Trị bảo vệ vốn quý của thiên nhiên, để rừng không chỉ xanh cho hiện tại mà còn xanh cho nhiều thế hệ mai sau.

Minh Hiển