QTO - “Mang rừng về vườn cà phê” không chỉ là tên gọi một mô hình sản xuất mà đang trở thành “cú hích” quan trọng trong phát triển kinh tế ở vùng núi phía tây nam Quảng Trị. Trong bối cảnh chi phí vật tư nông nghiệp leo thang, đất canh tác có dấu hiệu bạc màu, khí hậu ngày càng khắc nghiệt, nhiều hộ trồng cà phê tại các xã Hướng Phùng, Khe Sanh đã lựa chọn quay trở lại với những giá trị tự nhiên, đưa cây rừng bản địa, cây ăn quả, dược liệu… vào xen canh nhằm phục hồi thảm thực vật và hình thành hệ sinh thái ngay trong vườn cà phê.

Điểm sáng cà phê vườn rừng

Dẫn chúng tôi thăm vườn cà phê hơn 20 năm tuổi của gia đình, anh Lê Đức Bình, Giám đốc Hợp tác xã Cà phê đặc sản Sa Ry (thôn Xa Ry, xã Hướng Phùng) cho biết, dù đã qua nhiều năm khai thác, những gốc cà phê vẫn cho năng suất ổn định nhờ được trồng dưới tán cây mít, sến, lát hoa... tạo bóng che tự nhiên.

Theo anh Bình, khái niệm “cà phê vườn rừng” chỉ mới được gọi tên vài năm gần đây, song thực tế nhiều hộ đã trồng xen cây thân cao để che bóng cho cà phê từ trước đó. Cây che bóng giúp giữ ẩm mùa khô, hạn chế xói lở mùa mưa, cải thiện độ tơi xốp của đất. Cà phê dưới tán rừng cũng có hương vị đậm đà, cân bằng hơn so với độc canh. Từ đó, anh Bình chuyển 3ha cà phê sang hướng hữu cơ, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp ủ phân, giảm chi phí đầu vào.

Mô hình trồng cà phê nông lâm kết hợp do Trung tâm Khuyến nông tỉnh thực hiện tại xã Hướng Phùng - Ảnh: Đ.H

Cùng chung khát vọng tái tạo hệ sinh thái cà phê bền vững, từ năm 2021, Pun Coffee đã khởi xướng mô hình “mang rừng về vườn cà phê” trên quy mô lớn hơn. Chị Lương Thị Ngọc Trâm, Giám đốc Pun Coffee cho biết, thay vì duy trì những vườn cà phê độc canh phụ thuộc hoàn toàn vào mùa vụ và giá cả thị trường, doanh nghiệp phối hợp với nông dân trồng xen cây ăn quả, cây lâm nghiệp, dược liệu, kết hợp nuôi ong để hình thành cấu trúc sinh thái đa tầng.

Theo chị Trâm, hệ xen canh không chỉ tạo thêm nguồn thu mà còn giữ ẩm, hạn chế xói mòn, giảm sâu bệnh, phục hồi độ phì nhiêu và ổn định năng suất. Quan trọng hơn, mô hình góp phần thay đổi tư duy sản xuất, coi đất và hệ sinh thái là “vốn liếng” cần gìn giữ lâu dài. Hiện Pun Coffee đã trồng xen hàng triệu cây gỗ lớn như sưa đỏ, dổi, lát hoa... vào vườn cà phê, từng bước tái tạo rừng. Người trồng được hỗ trợ giống, kỹ thuật, ghi nhật ký canh tác và cam kết thu mua cao hơn thị trường 5.000 đồng/kg.

Hướng tới hệ sinh thái cà phê vườn rừng

Toàn xã Hướng Phùng có khoảng 2.000ha cà phê với hơn 1.200 hộ trồng. Từ các mô hình tiên phong, cà phê vườn rừng đang từng bước hình thành hệ sinh thái sản xuất mới. Sự lan tỏa có sự đồng hành của các dự án hỗ trợ, trong đó có dự án “Sản xuất cà phê sinh thái và cải thiện rừng tự nhiên” (PFFP) do Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn thiên nhiên tại Việt Nam (WWF) và các đối tác triển khai từ năm 2023. Sau hơn 2 năm, dự án đã cấp 50.000 cây bản địa, cây ăn quả cho các hộ trên diện tích 620ha, nâng tổng diện tích cà phê nông lâm kết hợp tại Hướng Phùng lên 870ha.

Ông Phan Ngọc Đồng, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh cho biết: Từ nguồn hỗ trợ của WWF, năm 2025, trung tâm đã thực hiện dự án PFFP với các mô hình như xây dựng hành lang xanh với chiều dài 517m; mở rộng hành lang chống xâm lấn với chiều dài 850m tại thôn Chênh Vênh; xây dựng hành lang chống xâm lấn độ dài 958m tại thôn Xa Ry... với các loại cây như dổi lấy hạt, bồ kết, cà phê mít bố trí hỗn giao; thực hiện mô hình cà phê nông lâm kết hợp cho 4 hộ tại các thôn Xa Ry, Doa Cũ, Bụt Việt (thuộc xã Hướng Phùng) với tổng diện tích 5,12ha. Hiện tại, các mô hình đang sinh trưởng, phát triển tốt và được theo dõi chặt chẽ nhằm đánh giá tác động và hiệu quả.

Theo ông Đồng, về mặt kỹ thuật, trồng cà phê nông lâm kết hợp là quy hoạch lại vườn, bỏ bớt những cây già cỗi, sâu bệnh và trồng xen các loại cây có tán. Tuy nhiên, nếu để người dân trồng tự phát sẽ xảy ra trường hợp người trồng dày, người trồng thưa, không có hàng lối, không biết nên trồng loại cây lâm nghiệp hay cây ăn quả gì cho phù hợp. Từ khi có quy trình kỹ thuật của tỉnh và tác động của một số dự án hỗ trợ, người dân đăng ký tham gia ngày càng nhiều.

Từ nền tảng hệ sinh thái vườn rừng đang được hình thành, “mang rừng về vườn cà phê” đã mở ra tiềm năng xây dựng sản phẩm cà phê giảm phát thải của tỉnh. Đây không chỉ là cơ hội nâng cao giá trị hạt cà phê Quảng Trị, mà còn là tiền đề để địa phương tham gia sâu hơn vào thị trường tín chỉ carbon, hướng tới nông nghiệp phát thải thấp trên địa bàn.

Đặng Hiền