QTO - Ở những địa bàn miền núi, biên giới, nơi điều kiện kinh tế-xã hội còn nhiều khó khăn, hành trình đổi mới giáo dục luôn đối mặt với không ít thử thách do khoảng cách địa lý, giao thông cách trở, thiếu thốn cơ sở vật chất, rào cản ngôn ngữ… Song cũng chính trong hoàn cảnh ấy, tinh thần trách nhiệm, sự tận tâm và sáng tạo của đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên (GV) được phát huy mạnh mẽ, tạo nên những cách làm phù hợp với thực tiễn, từng bước nâng cao chất lượng giáo dục, mở rộng cơ hội học tập cho học sinh (HS) vùng khó.

Đổi mới để thích ứng

Với một trường có nhiều điểm trường nằm phân tán, việc tổ chức và quản lý hoạt động chuyên môn vốn đã khó, ở địa bàn biên giới, miền núi lại càng khó hơn.

Năm học 2026-2027, Trường mầm non Hướng Phùng (xã Hướng Phùng) được thành lập mới trên cơ sở sáp nhập với Trường mầm non Hướng Sơn (xã Hướng Phùng), có quy mô 25 nhóm, lớp với 550 trẻ. Nhà trường có 1 điểm chính, 1 phân hiệu và 12 điểm lẻ. Một số điểm trường cách điểm chính khoảng 100km, giao thông đi lại rất khó khăn.

Tại một số điểm trường, cơ sở vật chất, thiết bị và đồ dùng dạy học còn thiếu, ảnh hưởng đến việc tổ chức các hoạt động chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục trẻ.

Các trường phổ thông nội trú tiểu học và THCS được đưa vào sử dụng góp phần quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giáo dục vùng khó khăn - Ảnh: Nh.V

Hiệu trưởng Trường mầm non Hướng Phùng Phạm Thị Quỳnh Nga cho biết: Nhà trường xác định muốn nâng cao chất lượng giáo dục, trước hết phải đổi mới từ công tác quản lý, chỉ đạo chuyên môn, xem đây là yếu tố then chốt quyết định chất lượng chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục trẻ. Năm học 2025-2026, Trường mầm non Hướng Phùng (cũ) đã triển khai nhiều giải pháp và đạt được những kết quả đáng ghi nhận. Một trong những thay đổi đáng chú ý là chuyển từ tư duy “kiểm tra” sang “đồng hành, hỗ trợ”.

Kiểm tra không chỉ nhằm phát hiện hạn chế mà là dịp để cán bộ quản lý nắm bắt khó khăn từ cơ sở, cùng GV phân tích nguyên nhân, tư vấn và tìm giải pháp tháo gỡ. Qua đó, giúp GV mạnh dạn chia sẻ vấn đề phát sinh trong thực tế và chủ động đề xuất những cách làm mới. Các buổi sinh hoạt được triển khai linh hoạt, theo quy mô toàn trường, hoặc theo tổ chuyên môn, cụm, điểm trường… để giáo viên trao đổi và chia sẻ kinh nghiệm.

Nội dung sinh hoạt được điều chỉnh theo hướng thiết thực, xuất phát từ những vấn đề GV trực tiếp gặp phải khi thực hiện Chương trình giáo dục mầm non. Không chỉ gặp trở ngại về khoảng cách địa lý, công tác giáo dục ở địa bàn vùng vùng đồng bào dân tộc thiểu số (ĐBDTTS) còn gặp khó khăn vì rào cản ngôn ngữ.

Tại Trường tiểu học số 2 Hướng Hiệp (xã Hướng Hiệp), phần lớn HS là người DTTS, nhiều em sống tại các bản xa, gia đình làm nương rẫy và điều kiện kinh tế còn hạn chế. Một số HS có bố mẹ đi làm ăn xa, phải sống cùng ông bà hoặc người thân. Con đường đến trường của nhiều HS cũng không dễ dàng, nhất là vào mùa mưa thường xảy ra ngập lụt, sạt lở. Đặc biệt, không ít HS còn hạn chế về tiếng Việt.

Từ thực tế đó, nhà trường lựa chọn cách tiếp cận linh hoạt, lấy HS làm trung tâm và gắn hoạt động dạy học với đời sống, văn hóa của các em. GV chủ động học một số câu giao tiếp cơ bản như chào hỏi, khen ngợi, động viên bằng tiếng bản địa để tạo sự gần gũi với HS trong những ngày đầu đến lớp.

Cô giáo Nguyễn Thị Nga, Hiệu trưởng nhà trường cho hay: Để tăng cường tiếng Việt cho HS, trường luôn tổ chức nhiều hoạt động trực quan, sinh động, kết hợp ngôn ngữ nói với hình ảnh và trải nghiệm. GV còn xây dựng bài giảng điện tử, video, sơ đồ trực quan nhằm giúp HS “dễ thấy, dễ hiểu, dễ nhớ” khi học tiếng Việt.

Điều đáng ghi nhận là việc tăng cường tiếng Việt không tách rời văn hóa bản địa. Những mô hình như “Văn hóa đọc”, “Ngày hội đọc sách”, “Ngày hội giao lưu tiếng Việt”, câu lạc bộ đọc sách, kể chuyện theo tranh được triển khai song song với các hoạt động trải nghiệm về văn hóa truyền thống.

Ở bậc THPT, yêu cầu đổi mới được đặt ra ở cấp độ cao hơn, gắn với việc triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018, đổi mới kiểm tra, đánh giá, giáo dục STEM, phát triển năng lực số, ứng dụng AI và quản trị số. Trường phổ thông dân tộc nội trú THPT Quảng Trị là cơ sở giáo dục chuyên biệt dành cho HS vùng ĐBDTTS. Trong điều kiện cơ sở vật chất, thiết bị phục vụ giáo dục STEM và chuyển đổi số chưa đồng bộ, nhà trường vẫn nỗ lực tìm cách thích ứng để đáp ứng yêu cầu đổi mới.

Một trong những thuận lợi của trường là xây dựng được một tập thể sư phạm đoàn kết, có tinh thần trách nhiệm cao trong giảng dạy. GV đã tích cực nghiên cứu học hỏi để khai thác, sử dụng hiệu quả các công cụ số và AI để đổi mới phương thức dạy học. Nhà trường còn chú trọng tổ chức các hoạt động giao lưu văn hóa, thể thao mang đậm bản sắc dân tộc. Đây không chỉ là sân chơi giúp HS rèn luyện kỹ năng mà còn góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống, bồi đắp niềm tự hào về nguồn cội.

Tạo điểm tựa cho giáo dục vùng khó

Những năm gần đây, ngành Giáo dục đã triển khai nhiều giải pháp hướng đến khu vực miền núi, biên giới và vùng ĐBDTTS. Một trong những nhiệm vụ trọng tâm là tăng cường tiếng Việt cho trẻ trước khi vào lớp 1. Các cơ sở giáo dục mầm non chủ động xây dựng môi trường giàu ngôn ngữ, đồng thời huy động các nguồn lực để hỗ trợ trẻ về điều kiện học tập, bán trú, đồ dùng, đồ chơi và tài liệu.

Trường mầm non Hướng Phùng tổ chức tốt các hoạt động trải nghiệm cho học sinh - Ảnh: NVCC

Ngành Giáo dục cũng tăng cường kiểm tra, giám sát, tư vấn, hỗ trợ các địa phương và sử dụng những tài liệu đã được Bộ GD-ĐT biên soạn, thẩm định, phê duyệt để hỗ trợ dạy HS DTTS. Sở GD-ĐT đã tham mưu UBND tỉnh phê duyệt Nghị quyết số 22/2026/NQ-HĐND, ngày 17/7/2026 quy định nội dung, mức chi hỗ trợ dạy và học tiếng Việt cho trẻ em DTTS trước khi vào lớp 1 trên địa bàn tỉnh.

Cùng với đó, mạng lưới trường, lớp ở vùng ĐBDTTS, miền núi, biên giới tiếp tục được củng cố; hệ thống trường phổ thông dân tộc nội trú, bán trú được duy trì. Tỉ lệ huy động trẻ đến trường, duy trì sĩ số và hoàn thành chương trình giáo dục được nâng lên. Các chính sách hỗ trợ người học và đội ngũ nhà giáo cũng được triển khai kịp thời.

Từ những nỗ lực bền bỉ, giáo dục vùng khó đang từng bước đổi mới bằng những cách làm linh hoạt, phù hợp với thực tiễn. Lấy người học làm trung tâm, chủ động thích ứng và phát huy vai trò của đội ngũ nhà giáo chính là nền tảng để nâng cao chất lượng giáo dục, thu hẹp khoảng cách cơ hội học tập, góp phần mở ra tương lai tốt đẹp hơn cho trẻ em miền núi, biên giới và vùng ĐBDTTS.

                                                                                            Nhật Văn