QTO - Đối với vùng đất Quảng Bình xưa, tỉnh Quảng Trị ngày nay, đèo Ngang-Hoành Sơn quan có một vị trí rất quan trọng cả về địa lý, văn hóa lẫn giá trị tâm linh. Giải pháp nào để “đánh thức” Hoành Sơn quan, giúp hệ sinh thái lịch sử, văn hóa, tâm linh đèo Ngang-Hoành Sơn luôn mạch trào, song hành cùng quê hương, đất nước trên con đường đổi mới?
“Đánh thức” Hoành Sơn quan theo hướng “đồng quản trị” di sản
Tiến sĩ sử học Nguyễn Khắc Thái nhận xét: Mặc dù ngày nay, Hoành Sơn quan không còn chức năng quan ải nữa nhưng đã trở thành một dấu ấn lịch sử, văn hóa ảnh hưởng sâu sắc và rộng lớn đến cộng đồng dân cư ở hai bên mái đèo Ngang, gắn liền với dòng chảy quá khứ đầy ân tình giữa con người, vùng đất hai tỉnh Quảng Bình, Hà Tĩnh xưa và Hà Tĩnh, Quảng Trị bây giờ: "Trèo đèo hai mái chân vân/Lòng về Hà Tĩnh dạ ái ân Quảng Bình".
Đến với đèo Ngang-Hoành Sơn không chỉ có Hoành Sơn quan mà còn cả phức hệ sinh thái lịch sử, văn hóa, tâm linh quyện chặt vào nhau từ Hoành Sơn quan ải, Lâm Ấp phế lũy, đường vượt đèo của Ngô Tử An hay hệ thống di tích Chăm và Đền Thánh Mẫu Liễu Hạnh...
![]() |
| Hoành Sơn quan - Ảnh: T.L |
Đến hôm nay, Hoành Sơn quan có tuổi đời gần 200 năm. Trên chặng đường lịch sử ấy, Hoành Sơn quan trải qua nhiều thử thách khốc liệt bởi thiên nhiên, chiến tranh và những tác động vô thức của con người khiến di tích xuống cấp, bị hủy hoại một số cấu trúc quan trọng. Cho dù hai tỉnh Quảng Bình (cũ) và Hà Tĩnh triển khai rất nhiều biện pháp nhằm bảo tồn, tôn tạo, nhưng tốc độ xuống cấp vẫn cứ tiếp tục.
“Hoành Sơn quan là công trình mang tầm quốc gia, việc khơi thông điểm nghẽn thể chế phải gắn liền với bài toán tránh “địa phương hóa di tích”. Việc cả hai tỉnh Quảng Bình (cũ) và Hà Tĩnh cùng công nhận Hoành Sơn quan là di tích lịch sử cấp tỉnh thể hiện sự ghi nhận giá trị lịch sử, văn hóa của di tích đối với từng địa phương và trách nhiệm trong công tác quản lý, bảo tồn.
Vấn đề đặt ra ở đây là cần có sự phối hợp chặt chẽ, thống nhất trong quản lý, bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị di tích, tránh chồng chéo hoặc phân tán trách nhiệm. Cơ hội vàng khơi thông thể chế chính là Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị. Hai tỉnh Quảng Trị, Hà Tĩnh cần “bắt tay” vượt qua tư duy sở hữu địa lý cục bộ, chuyển sang tuy duy đồng quản trị di sản quốc gia. Thực hiện đồng quản trị di tích Hoành Sơn quan, có thể tham chiếu cách “ứng xử” của TP. Huế và Đà Nẵng đối với Hải Vân quan”, tiến sĩ Nguyễn Khắc Thái đề xuất.
![]() |
| Đền thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh phía Nam đèo Ngang - Ảnh: T.L |
Đền Thánh Mẫu Liễu Hạnh là một trong những công trình tâm linh có bề dày lịch sử lâu đời nhất tại tỉnh Quảng Trị. Với những giá trị lịch sử và tín ngưỡng đặc sắc, năm 2000, Đền Thánh Mẫu Liễu Hạnh được công nhận là Di tích lịch sử-văn hóa cấp tỉnh. Hằng năm, đúng ngày 3/3 (âm lịch), Nhân dân sinh sống ở hai mái đèo Ngang đều long trọng tổ chức lễ giỗ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, trở thành nét sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng trọng đại trong hệ sinh thái lịch sử, văn hóa, tâm linh Hoành Sơn.
Vì thế, “đánh thức” hệ sinh thái đèo Ngang-Hoành Sơn, giải pháp căn cơ, lâu dài, bền vững là nâng tầm quy mô lễ hội Đền Thánh Mẫu Liễu Hạnh ngày mùng 3/3 (âm lịch) hằng năm xứng đáng với giá trị di sản vốn có.
“Đánh thức Hoành Sơn quan để di tích lịch sử xưa không còn là điểm dừng chân tĩnh lặng như một chứng nhân quá khứ trên đỉnh đèo Ngang. Khi hệ sinh thái lịch sử, văn hóa, tâm linh Hoành Sơn được bảo tồn đúng hướng và bằng những giá trị đích thực, Hoành Sơn quan sẽ hiện hữu, trở thành một nguồn lực văn hóa-du lịch bền vững cho tương lai. Để trăm năm sau nữa, ẩn tích Hoành Sơn quan ải rêu phong, từng bậc đá cổ trên đường thiên lý Bắc-Nam và Đền Thánh Mẫu Liễu Hạnh vẫn là dòng chảy khát vọng hòa cùng dòng chảy văn hóa cội nguồn linh thiêng của dân tộc”, ông Mai Xuân Thành nhấn mạnh.
Năm 2024, một lối đi bằng đá cổ là con đường thiên lý Bắc-Nam xưa nối thẳng lên Hoành Sơn quan với gần 1.000 bậc đá được các cư dân sinh sống dưới mái đèo Ngang phát hiện. Tuyến đường “thượng sơn” khởi đầu tại bia Hạ Mã nằm trong quần thể Đền Thánh Mẫu Liễu Hạnh, xuyên giữa rừng già đến Hoành Sơn quan. Trong tương lai, với việc mở rộng hệ sinh thái lịch sử, văn hóa, tâm linh đèo Ngang-Hoành Sơn cần thiết phải tiếp tục nghiên cứu, phục dựng, tôn tạo lại tuyến “thượng sơn” cổ này để xứng tầm với di tích.
Đặt trong tổng thể hệ thống di tích lịch sử, văn hóa, tâm linh Nam đèo Ngang
![]() |
| Những làng quê thanh bình dưới chân mái đèo Ngang - Ảnh: T.L |
Ông Mai Xuân Thành, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch chia sẻ: “Đánh thức” hệ sinh thái lịch sử, văn hóa, tâm linh đèo Ngang-Hoành Sơn cần đặt trong một tổng thể hệ thống lịch sử, văn hóa, tâm linh trải dài từ đèo Ngang vào sâu phía Nam. Trong tổng thể rộng mở đó, du khách có thể đắm mình giữa mạch nguồn các làn điệu ca trù, nghe câu Kiều cổ do cư dân bản địa chân tình, mến khách biễu diễn ở các làng quê thanh bình mái đèo Ngang thuộc xã Phú Trạch.
Từ Phú Trạch, xuôi về xã Hòa Trạch, thăm làng cổ san hô-làng chiến đấu-làng bích họa Cảnh Dương tuổi đời 383 năm và trải nghiệm lễ rước lửa thiêng đêm giao thừa; nghe điệu hát ru mặn mòi mùi biển; xem lễ hội cầu ngư, múa bông chèo cạn, đua thuyền trên biển...
Qua đèo Ngang, dừng chân lại bên bờ sông Gianh, ranh giới một thời chiến địa 200 năm Trịnh-Nguyễn phân tranh, nghe trong trầm tích xưa tiếng quân reo, ngựa hí vang vọng về. Phía bờ Bắc sông Gianh hiện diện quần thể Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt bến phà Gianh ghi dấu chiến thắng trận đầu của Hải quân nhân dân Việt Nam.
![]() |
| Hát ca trù của cư dân xã Phú Trạch, một điểm nhấn văn hóa không thể thiếu trong hệ sinh thái đèo Ngang-Hoành Sơn - Ảnh: T.L |
Từ bờ Nam sông Gianh, rẽ theo lối đường Ba Trại, về với làng chiến đấu Cự Nẫm, làng “một đêm” của những người lính giải phóng quân miền Bắc ở lại một đêm với quân và dân Quảng Bình trước khi vượt Trường Sơn vào miền Nam chiến đấu trong những năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
Từ đây, không gian văn hóa lịch sử tiếp tục mở ra khi chạm đường Hồ Chí Minh lịch sử; đến với Di sản thiên nhiên thế giới Vườn Quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng; khám phá vương quốc hang động; tham quan hệ thống di tích lịch sử đường Trường Sơn trên “đất lửa” Quảng Bình xưa...
![]() |
| Thanh bình Đảo Yến - Ảnh: T.L |
Trở lại với Hoành Sơn quan, đứng trên đỉnh đèo Ngang, nhìn theo hướng Đông-Nam, cạnh chân sóng biển Đông là đất thiêng Vũng Chùa-Đảo Yến thanh bình, được che chắn nhờ những thế núi "như rồng cuốn hổ ngồi, trùng trùng điệp điệp lan ra tận biển" thuộc hệ sinh thái Hoành Sơn.
Biển Vũng Chùa quanh năm sóng vỗ, ru giấc ngủ nghìn thu cho Đại tướng, Tổng Tư lệnh Võ Nguyên Giáp, người anh Cả của Quân đội nhân dân Việt Nam, người con ưu tú của quê hương đang an nghỉ vĩnh hằng. Đất thiêng Vũng Chùa từ khi Đại tướng về từ năm 2013, ngày ngày dòng người vẫn nối tiếp nhau đến thắp nén tâm nhang tưởng nhớ và tri ân. Và đánh thức hệ sinh thái lịch sử, văn hóa, tâm linh Hoành Sơn theo tầm nhìn hướng biển, kết nối giữa đèo Ngang với Vũng Chùa-Đảo Yến ngày nay đang dần trở thành hiện thực.
Ngô Thanh Long













