QTO - Bản sắc làng quê là hồn cốt làm nên chiều sâu văn hóa và sức bền của mỗi vùng đất. Giữ gìn và phát huy những giá trị ấy trong đời sống hôm nay không chỉ là trách nhiệm mà còn là động lực cho sự phát triển lâu dài.

Quảng Bình (cũ) có bát danh hương: Lệ Sơn, La Hà, Cảnh Dương, Thổ Ngọa, Văn La, Võ Xá, Cổ Hiền, Kim Nại, thường được gọi tắt là: Sơn-Hà-Cảnh-Thổ-Văn-Võ-Cổ-Kim. Quảng Trị (cũ) tuy không có bảng tấn phong chính thức nhưng nhiều làng quê nổi tiếng từ lâu như làng Thủy Ba bắt cọp, làng Tùng Luật nghệ sĩ, làng khoa bảng Hà Trung, làng hào kiệt Bích La Đông, làng văn vật Bích Khê, làng khai khoa Câu Nhi... 

Không chỉ làng, chợ quê Quảng Trị cũng nức tiếng: Chợ Cầu với câu ca "Mua vôi chợ Quán, chợ Cầu/Mua cau Nam Phổ, mua trầu chợ Dinh"; chợ Đình Bích La Đông với phiên chợ độc đáo vào đêm mùng 3 Tết Nguyên đán; chợ Kẻ Diên (Diên Sanh) có con gà vỗ cánh đi vào ca dao; chợ phiên Cam Lộ từng là đầu mối nội thương và đặc biệt là ngoại thương trong lịch sử xứ Đàng Trong...

Những làng quê Quảng Trị hôm nay - Ảnh: X.D

Làng quê Quảng Trị có nhiều chuyện hay. Nay xin kể hai chuyện mà ngay cả nhiều người dân địa phương vẫn chưa biết đến-những câu chuyện vừa thú vị, vừa để lại bài học nhân sinh quý giá. Chuyện thứ nhất, xưa kia có vạn đò lênh đênh sông nước, quy tụ ngư dân gần xa, tá túc trên sông Cánh Hòm tại xã Trung Hải (nay thuộc xã Bến Hải). Họ không có nổi tấc đất cắm dùi, đến cả một hòn đất ném chim cũng không thuộc về mình. Sống đã vậy, thác về đâu? Câu hỏi khiến bao phận người sông nước đau đáu. Người dân làng Xuân Mỵ (từng xuất hiện trong câu vè: "Văn chương Xuân Mỵ, lý sự Thủy Khê...") thấy vậy thương tình, nhường lại hai mẫu đất để phơi chài lưới. Lâu dần, hình thành nên làng Bách Lộc ngày nay-một ngôi làng mới sinh ra từ làng cũ, như "làng ở trong làng". Đó là tấm lòng thơm thảo, nhường cơm sẻ áo cho nhau.

Nếu một làng vốn nổi tiếng văn chương như Xuân Mỵ chỉ biết giữ riêng chữ nghĩa mà không thấu nhân tình, thì làm sao có Bách Lộc hôm nay? Khi tôi về đây điền dã, các cụ cao niên Bách Lộc vẫn kể lại chuyện xưa với niềm biết ơn sâu sắc, không quên đạo lý "uống nước nhớ nguồn", luôn cảm tạ bà con Xuân Mỵ.

Chuyện thứ hai: Danh thần Trần Đình Ân, người làng Hà Trung, được thờ phụng tại quê nhà là điều dễ hiểu. Nhưng việc cụ được làng Mai Xá Thị trang trọng thờ trong đình làng lại khiến nhiều người ngạc nhiên. Hỏi ra mới biết, khi làm quan, cụ từng xử một vụ kiện rất công bằng cho làng này. Dân làng ghi nhớ ơn ấy, truyền đời hương khói tưởng niệm công đức. Bởi vậy, câu ca dân gian tưởng như mộc mạc mà sâu sắc: "Thương dân, dân lập đền thờ/Hại dân, dân đái ngập mồ cho coi" không phải là lời nói quá, mà chính là lẽ nhân quả ở đời.

Nhà nghiên cứu, thạc sĩ sử học Yến Thọ (Lê Đức Thọ) từng nhận định: “Làng có một vai trò hết sức quan trọng trong tiến trình lịch sử hàng nghìn năm của dân tộc Việt Nam, đây cũng là địa chỉ tin cậy để bảo tồn và phát huy bản sắc lịch sử, văn hóa, tạo nên sự thống nhất trong đa dạng từ những làng quê mang tính đặc thù riêng biệt. Làng có sức sống mãnh liệt, bền bỉ nên cha ông ta mới có câu khẳng định như đinh đóng cột: “Đá trôi nhưng làng không trôi”. Ngày nay, bên cạnh việc xây dựng nông thôn mới, đời sống văn minh, chúng ta cũng rất cần giữ gìn những thiết chế văn hóa truyền thống, những nét đẹp thuần phong mỹ tục, những sinh hoạt dân gian truyền thống… Có như thế mới không mai một bản sắc, yếu tố truyền thống mới đồng hành với xu thế hiện đại và hài hòa, thống nhất với nhau”.

Từ thực tế đó, người viết xin kiến nghị một số vấn đề nhằm phát huy bản sắc làng quê: Trước hết, cần giữ gìn tối đa những tên đất, tên làng, tên xóm, tên trường học..., tránh hành chính hóa, số học hóa một cách máy móc. Bởi mỗi địa danh không chỉ là ký hiệu quản lý mà còn hàm chứa chiều sâu lịch sử, văn hóa, tâm linh và cả ký ức cộng đồng.

Tiếp đến, cần phục hồi có chọn lọc những hình thức gắn với nội dung, không chỉ dừng ở việc thờ cúng hay nâng cấp, xây dựng các công trình tâm linh, mà quan trọng là nuôi dưỡng tinh thần tri ân với: Những người có công mở cõi, các thành hoàng làng, những người có công với dân, với nước như hay những người khai sáng việc học hành, thi cử... Từ đó tổ chức các hoạt động khuyến học, khuyến tài thiết thực. 

Cùng với đó, cần khuyến khích các gia đình, dòng họ chăm lo giáo dục con cháu, coi gia đình, họ tộc là "rường cột" của làng xã. Xa hơn, xây dựng làng quê thành những "pháo đài" về nếp sống văn hóa, văn minh, an ninh trật tự, bảo vệ tài nguyên, môi trường...

Ngoài ra, cần chú trọng khai thác tiềm năng, lợi thế về văn hóa, du lịch, tâm linh, như nâng cấp chợ phiên Cam Lộ, kết nối tour chợ phiên-Tân Sở-DMZ, hay đưa vào khai thác các địa chỉ đang dần bị lãng quên như nhà lưu niệm nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ (ở làng Bích Khê), danh họa Lê Bá Đảng (ở Bích La Đông)...

Cuối cùng, xây dựng nông thôn mới không chỉ dựa vào nguồn lực tại chỗ mà còn cần huy động trí tuệ, vật lực của người xa quê. Khi người dân thấy truyền thống được gìn giữ, đóng góp được trân trọng, sử dụng minh bạch, họ sẽ sẵn sàng chung tay góp sức vì quê hương.

Hy vọng rằng nông thôn Quảng Trị hôm nay sẽ tiếp tục phát huy sức mạnh nội sinh lâu đời, hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, để kiến thiết quê hương ngày càng ấm no, văn minh, an lành và đáng sống.

    Phạm Xuân Dũng