QTO - Các giá trị văn hóa truyền thống là hồn cốt của mỗi dân tộc. Tuy nhiên, trong dòng chảy văn hóa hiện đại, chúng đang đối mặt với nguy cơ mai một, đứt gãy, đặc biệt ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Bởi vậy, việc lưu giữ, bảo tồn và phát huy các giá trị đặc trưng, tiêu biểu không chỉ đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa mà còn phát huy tinh thần làm chủ của Nhân dân, qua đó góp phần thực hiện thắng lợi các nhiệm vụ phát triển kinh tế-xã hội tại địa phương.

Giữ hồn cho núi rừng

Từ bao đời nay, cuộc sống của người Rục, người Mày (thuộc dân tộc Chứt) ở các bản làng vùng cao xã Kim Phú luôn gắn liền với núi rừng. Những tập tục, lời ăn tiếng hát đều là sự hòa quyện với mẹ thiên nhiên, thế nhưng trong nhịp sống hiện đại, những nét văn hóa truyền thống cũng dần bị quên lãng. Đau đáu với điều đó, nhiều năm nay, ông Đinh Xuân Bàng, bản Yên Hợp, xã Kim Phú, luôn cố gắng sưu tầm và chế tác những nhạc cụ, lời hát của người Rục, người Mày nơi đây để truyền lại cho thế hệ con em sau này.

Ông Bàng cho hay, những nhạc cụ như khèn, sáo hay lời ca, tiếng hát của bà con đều gắn liền với đời sống sinh hoạt hằng ngày. Từ những lời tình tự yêu đương đôi lứa, tình thương cha mẹ với con cái và những lời ca khi đi rừng lấy củi … tất cả đều mộc mạc, giản dị nhưng đã dần mai một theo thời gian. Nguyên nhân chủ yếu là do các làn điệu này được truyền miệng và người trẻ thì gần như không mặn mà.

Một lớp tập huấn văn hóa truyền thống của đồng bào Bru-Vân Kiều tại xã Kim Ngân - Ảnh: X.P

Hai năm trở lại đây, được chính quyền địa phương hỗ trợ, các đội văn nghệ quần chúng được thành lập tại các bản Phú Minh, Ón, Yên Hợp, Mò O Ồ Ồ, nơi sinh sống của cộng đồng các dân tộc thiểu số trên địa bàn xã Kim Phú. Mỗi đội có khoảng 10 thành viên nòng cốt, là những con em người Mày, người Rục trên địa bàn.

Qua các đội văn nghệ quần chúng, ông Bàng cùng các già làng khác trong bản thường xuyên tổ chức tập luyện kỹ năng chơi nhạc cụ, đặc biệt là các làn điệu đã được trao truyền qua nhiều thế hệ. Ông Đinh Xuân Bàng chia sẻ, hi vọng những người trẻ sẽ tiếp tục phát huy để không quên gốc gác của tổ tiên, ông bà mình, để những lời ca, tiếng hát của người Rục, người Mày mãi ngân vang giữa đại ngàn.

Không chỉ sưu tầm, ông Hồ Xuân Hồi, người đồng bào Vân Kiều ở thôn 6, xã Khe Sanh, được người dân địa phương xem là “nhạc trưởng” mỗi dịp có chương trình văn nghệ. Từ nhiều năm trước, ông Hồi thường xuyên sưu tầm các làn điệu truyền thống, kết hợp sáng tác, biểu diễn thành thạo các loại nhạc cụ từ khèn, chiêng, đàn, sáo của các dân tộc thiểu số trên địa bàn. So với người Chứt, cộng đồng người Bru-Vân Kiều trên địa bàn tỉnh với số lượng đông, vẫn còn giữ được nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc mình. Tuy nhiên, trước sự xâm nhập của các giá trị văn hóa hiện đại, họ cũng đang đối mặt với nguy cơ bị lãng quên.

Ông Hồi chia sẻ, để giữ được các nét văn hóa truyền thống, bên cạnh sự nỗ lực của cộng đồng, rất cần những chính sách hỗ trợ đặc thù để lưu giữ và phát huy…

Để văn hóa thành bản sắc du lịch

Thời gian qua, các cấp chính quyền đã và đang nỗ lực triển khai đồng bộ, hiệu quả các nhiệm vụ, giải pháp nhằm phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số. Giai đoạn 2021-2025, ngành văn hóa đã tổ chức hàng chục lớp tập huấn nhằm phục hồi, bảo tồn nhiều giá trị văn hóa đặc trưng, tiêu biểu của đồng bào vùng cao. Qua các lớp tập huấn, bà con hiểu hơn những chính sách của Đảng, Nhà nước trong việc bảo tồn, phát huy giá trị các loại hình văn hóa phi vật thể của đồng bào các dân tộc thiểu số và miền núi trên địa bàn tỉnh Quảng Trị, đồng thời phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của đồng bào mình.

Theo thống kê, trên địa bàn tỉnh có khoảng hơn 120 nghìn người đồng bào dân tộc thiểu số, chủ yếu là Bru-Vân Kiều (Vân Kiều, Khùa, Ma Coong, Trì), Tà Ôi và Chứt (Sách, Mày, Rục, A Rem, Mã Liềng)… Thực tế cho thấy Quảng Trị hội tụ nhiều yếu tố để phát triển mạnh về du lịch, đặc biệt là việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa bản địa của cộng đồng các dân tộc-một lợi thế nổi bật.

Ông Mai Xuân Thành, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh cho biết, các lớp tập huấn không chỉ nhằm phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số mà còn gắn với phát triển du lịch. Đây là bước đi cần thiết nhằm tạo dựng nền tảng văn hóa vững chắc cho sự phát triển bền vững của vùng cao.

Cũng theo ông Thành, bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch là một trong những chính sách lớn của Đảng và Nhà nước nói chung, cũng như của tỉnh Quảng Trị trong những năm qua. Những giá trị truyền thống tốt đẹp của bà con chính là động lực quan trọng, góp phần tạo nên những trải nghiệm đặc sắc, níu chân du khách. Phát triển du lịch dựa trên nền tảng văn hóa này không chỉ giúp bảo tồn di sản mà còn góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống cho cộng đồng địa phương…

Xuân Phú