QTO - Trong hai cuộc kháng chiến, Quân khu 4 trở thành một pháo đài thép trên tuyến đầu chống quân xâm lược. Trong hàng trăm, nghìn tập thể, cá nhân anh hùng đã sản sinh ra nhiều vị tướng. Đặc biệt, Quảng Bình, Vĩnh Linh nơi tuyến đầu miền Bắc, các vị tướng đã viết nên bản anh hùng ca trong cuộc trường chinh của dân tộc.

Trong 9 năm kháng chiến chống thực dân Pháp, “Bình Trị Thiên khói lửa” là vùng địch hậu, Thanh-Nghệ-Tĩnh là vùng tự do. Những đoàn dân công "chân đồng vai sắt" đã đánh bại phương tiện vận tải hiện đại của thực dân Pháp.

Ba nữ anh hùng Nguyễn Thị Suốt, Nguyễn Thị Khíu, Trần Thị Lý bên bờ Nhật Lệ - Ảnh: M.Đ chụp lại

Theo hồi ký “Mặt đất và Bầu trời” của Trung tướng Lê Văn Tri, khi giặc Pháp gây hấn ở Nam bộ, những chiến sĩ giải phóng quân chi đội Lê Trực “Nam tiến”, ngăn cản quân xâm lược. Lúc đó, Đồng Sĩ Nguyên vừa làm Chính trị viên Tỉnh đội, vừa làm Tiểu đoàn trưởng, Tiểu đoàn 274 Quảng Bình.Ngày 24/4/1947, Đại đội 6 do Lê Văn Tri chỉ huy đã đánh bại một tiểu đoàn bộ binh, không cho xe cơ giới giặc Pháp vượt qua cầu Cha Lo.

Theo hồi ký “Trọn một con đường” của Trung tướng Đồng Sĩ Nguyên, trung tuần tháng 2/1948, theo gợi ý của Bộ Tư lệnh Liên khu 4, một mình ông ra Tỉnh đội Hà Tĩnh nhận Tiểu đoàn 400, thuộc Trung đoàn 103 cho Quảng Bình. Tiểu đoàn 400 đã phối hợp với Đại đội 5 du kích huyện Quảng Trạch tổ chức nhiều trận đánh tiêu hao sinh lực địch. Sáng 10/8/1948, ta diệt gọn một đoàn xe địch từ Tiên Lương về (trong đó có 16 tên Pháp và thiếu tá Niox, đặc phái viên của tướng Lebis). 

Ngày 27/2/1950, Tiểu đoàn 418 (thuộc Trung đoàn 57 Nghệ An được tăng cường), cùng Đại đội 365 Quảng Trạch, đập tan trận càn của địch vào vùng Nam Quảng Trạch, làm nên “Chiến thắng Phú Trịch-La Hà” vang dội. Ta đã tiêu diệt 120 tên Pháp, bắn bị thương hàng trăm tên khác, bắt sống 10 tên, bắn chìm 4 tàu thuyền và thu hàng trăm khẩu súng của địch.

Ngày 20/5/1950, Trung đoàn 18 đã làm nên chiến thắng Xuân Bồ oanh liệt với lời ngợi ca: “Hoan hô chiến thắng Xuân Bồ/Năm trăm giặc Pháp không mồ vùi thây”. Trong trận huyết chiến này, liệt sĩ Lâm Úy, người cùng làng Hòa Ninh với Trung đoàn trưởng Nguyễn Hòa, được phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân.

Đêm 30/5/1952, Trung đoàn 18 làm chủ trận địa ở Mỹ Hòa, bắt tù binh, thu vũ khí. Ở hướng chính, Trung đoàn 95 do Lê Văn Tri chỉ huy đã “nhổ” xong tháp canh Cửa Phủ, Hàng Bò ở ngoại vi, tiếp tục tiến công vị trí Ba Đồn. Ngày 31/5/1952, ta mở đợt tấn công thứ hai, tiêu diệt và làm bị thương 180 quân địch, thu 200 súng và 5 tấn đạn dược, mở rộng vùng giải phóng nối liền với Hà Tĩnh.

Với chiến thắng Điện Biên lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu, năm 1954, hòa bình được lập lại ở miền Bắc, nhưng một nửa đất nước vẫn còn chìm trong máu lửa. Đế quốc Mỹ và chính quyền tay sai Ngô Đình Diệm âm mưu chia cắt đất nước ta lâu dài.

Ngày 5/8/1964, giặc Mỹ tiến hành cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc lần thứ nhất. Năm 1965, Mỹ ồ ạt đổ quân vào miền Nam, chiến sự bước sang một giai đoạn mới. Hà Nội, Hải Phòng, ngùn ngụt ngọn lửa chiến tranh. Ngày 17/6/1966, Bác Hồ đọc lời kêu gọi quân dân cả nước: “Chiến tranh có thể kéo dài 5 năm, 10 năm, 20 năm hoặc lâu hơn nữa. Hà Nội, Hải Phòng và một số thành phố, xí nghiệp có thể bị tàn phá, song Nhân dân Việt Nam quyết không sợ! Không có gì quý hơn độc lập tự do”…

Đáp lời kêu gọi của Bác Hồ, cả nước lên đường “Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”. Với khẩu hiệu “Xe chưa qua nhà không tiếc”, Nhân dân Quảng Bình (cũ) đã tháo dỡ nhà cửa làm đường cho những chuyến xe qua. Trên các bến phà như Long Đại, Xuân Sơn, phà Gianh đã xuất hiện nhiều tấm gương anh hùng bảo vệ mạch máu giao thông. Ở bên bến Phà Gianh đã xuất hiện các anh hùng như đại tá Nguyễn Tri Phương, bác sĩ Trương Thị Diên và Võ Xuân Khuể. Bên bến đò Nhật Lệ, thị xã Đồng Hới có các nữ anh hùng Nguyễn Thị Suốt, Nguyễn Thị Khíu và Trần Thị Lý…  

Mảnh đất Quân khu 4 anh hùng một lần nữa được chứng kiến sức mạnh và trí tuệ Việt Nam, dám đọ sức với một tên sen đầm quốc tế. Những chiếc “tàu chiến” làm bằng tre nứa cũng đánh bại được không lực Hoa Kỳ. Trong cuốn hồi ký “Miền sóng vỗ” của Trung tướng, Phó đô đốc, Tư lệnh Hải quân Mai Xuân Vĩnh, kể lại rằng, ngày 15/7/1965, hai chiếc AD.6 “phát hiện được mục tiêu” bắn đạn khói xuống chiếc tàu tre. Nhiều tốp máy bay từ Hạm đội 7 hùng hổ lao vào ném bom, bắn phá. Tất cả 36 nòng pháo 37mm, 14,5mm của Hải quân và Quân khu 4 chờ sẵn. Từng loạt đạn như roi sắt quất thẳng vào mặt lũ diều hâu. Kết quả, 4 máy bay địch bị bắn cháy, còn “tàu” trơ ra mấy chiếc cọc tre trên dòng sông Gianh. Đại đội nữ pháo binh Ngư Thủy anh hùng, 37 cô gái tuổi từ 16 đến 20 đã bắn cháy 3 tàu khu trục của Mỹ. Quảng Bình đã được Bác Hồ tặng là quê hương “Hai giỏi”-sản xuất giỏi, chiến đấu giỏi.

Ngày 6/4/1972, giặc Mỹ tiến hành cuộc ném bom miền Bắc lần thứ hai. Tại Sở Chỉ huy K4, các trạm radar báo về có hai tàu khu trục địch đi song song cách bờ biển Lý Hòa 5km, Mai Xuân Vĩnh đã ra lệnh bám sát mục tiêu và được Sở Chỉ huy dẫn đường, Biên đội MiG 17 do hai phi công Lê Xuân Dị, Nguyễn Văn Bảy (B) công kích làm hai tàu hư hỏng rất nặng. Trong 8 năm chống chiến tranh phá hoại của giặc Mỹ, quân dân Quảng Bình đã bắn rơi 704 máy bay, bắn chìm, bắn cháy 84 tàu chiến.

Kết thúc cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại, trên dải đất hẹp Quảng Bình (cũ), khúc ruột miền Trung, có nhiều vị tướng anh hùng từng là tư lệnh ở các quân chủng Hải quân, Lục quân, Không quân và bộ đội Trường Sơn, họ đã viết lại những cuốn hồi ký về cuộc đời mình nằm trong cuộc trường chinh của toàn dân tộc.

Ngày 18/4/2026, Quân khu 4 sẽ vinh dự đón nhận danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân. Quảng Bình cũ, nay là Quảng Trị, vinh dự là 1 trong 6 tỉnh của Quân khu đã góp phần làm nên tượng đài chiến thắng.

                                                                                                   Hoàng Minh Đức