QTO - Sau 30 năm bôn ba tìm đường cứu nước, ngày 28/1/1941 (mùng 2 Tết Tân Tỵ), Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc vượt qua cột mốc biên giới Việt-Trung số 108, trở về Tổ quốc trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam. Cùng về nước với Bác lúc đó còn có 5 người, trong đó có Phạm Văn Lộc (Hoàng Văn Lộc)-chiến sĩ bảo vệ, giúp việc gắn bó với Người từ những ngày đầu hoạt động đầy khó khăn ở Thái Lan những năm 1928-1929 đến sau này. Cuộc đời hoạt động cách mạng đến phút hy sinh của ông Phạm Văn Lộc đầy vinh quang nhưng đời sống riêng tư chất chứa nhiều nỗi niềm, uẩn khúc…

Hy sinh thầm lặng

Thông tin ban đầu về vợ chồng liệt sĩ Phạm Văn Lộc (SN 1900), chiến sĩ  bảo vệ, đầu bếp đầu tiên của Bác Hồ và bà Nguyễn Thị Cúc (SN 1907), được dẫn nguồn cho chúng tôi từ anh Trần Minh Long, cán bộ Bảo tàng Hồ Chí Minh: “Theo tư liệu lịch sử, vợ chồng liệt sĩ Phạm Văn Lộc, người bảo vệ, giúp việc Bác Hồ những năm hoạt động tại Thái Lan và là đầu bếp đầu tiên của Người, quê ở Lương Ninh, Quảng Ninh, Quảng Bình (nay là xã Quảng Ninh, tỉnh Quảng Trị) chất chứa nhiều câu chuyện cảm động, rất ít người được biết”.

Tiến sĩ Chu Đức Tính, nguyên Giám đốc Bảo tàng Hồ Chí Minh, từng viết về người đầu bếp đầu tiên của Bác Hồ rằng: Phạm Văn Lộc tên thật là Nguyễn Văn Ty, Việt kiều ở Xiêm (Thái Lan). Năm 1928, khi Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đến Xiêm, ông Lộc được chọn đi cùng Người khắp 16 tỉnh Đông Bắc Xiêm có Việt kiều sinh sống nhằm tuyên truyền cách mạng cho kiều bào yêu nước.

Tháng 11/1929, Nguyễn Ái Quốc trở về Hồng Kông để triệu tập hội nghị hợp nhất các tổ chức Đảng, thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (tháng 2/1930). Cũng chính dịp này, ông Lộc tạm chia tay người vợ trẻ ở Xiêm, đi theo Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Trung Quốc, tiếp tục con đường hoạt động cách mạng…

Ông Phạm Văn Lộc (người gánh tư trang) được tái hiện trong Tranh sơn dầu “Bác Hồ về nước” của Trịnh Phòng - Ảnh chụp lại: H.TR

Những ngày ở Pác Bó, cuộc sống vô cùng gian khổ và thiếu thốn. Ông Lộc được giao nhiệm vụ nấu ăn cho cả cơ quan. Để cải thiện bữa ăn đạm bạc cho Bác và các đồng chí khác, ông Lộc không ngại khó khăn, gian khổ, mò cua, bắt ốc, trồng rau, đơm cá… Trong thời gian hoạt động tại Cao Bằng, ông hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của một người đầu bếp đầu tiên của Bác Hồ.

Cách mạng tháng Tám 1945 thành công, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Trung ương Đảng và các cơ quan trung ương trở về thủ đô Hà Nội. Riêng ông Lộc cùng với một số đồng chí khác được Bác Hồ cử ở lại Việt Bắc tiếp tục xây dựng “hậu phương lưu trú”.

Ngày 19/12/1946, kháng chiến toàn quốc bùng nổ, Bác Hồ cùng Trung ương Đảng đi qua các tỉnh Sơn Tây, Phú Thọ và đến tháng 5/1947, Người trở lại Tân Trào, bắt đầu cuộc trường kỳ kháng chiến. Ông Phạm Văn Lộc đang làm việc tại công binh xưởng, được gọi trở về cơ quan Phủ Chủ tịch để làm nhiệm vụ cấp dưỡng, nấu ăn cho Bác. Không phụ lòng tin cậy của Bác, ông Lộc một lần nữa nỗ lực hết mình, tận tụy hoàn thành nhiệm vụ do Đảng phân công.

Theo hồi ức của đồng chí Vũ Kỳ, Thư ký riêng của Bác Hồ: Trong hoàn cảnh khó khăn, gian khổ, ngày 3/5/1948, do bị một cơn sốt rét ác tính, ông Lộc qua đời. Chính tay Bác và đồng chí Vũ Kỳ khâm liệm, ngậm ngùi chôn cất ông Lộc trong khu rừng Khuôn Tát, xã Phú Đình, Định Hóa, Thái Nguyên. Năm 1954, hài cốt liệt sĩ Phạm Văn Lộc được quy tập về Nghĩa trang liệt sĩ xã Phú Đình, sau chuyển về Nghĩa trang liệt sĩ huyện Định Hóa, Thái Nguyên; được truy tặng bằng “Tổ quốc ghi công” vào năm 1985.

Trọn đời mình, ông Phạm Văn Lộc là một cán bộ trung thành, tận tụy, hoàn thành xuất sắc tất cả các nhiệm vụ mà Đảng giao phó, hy sinh thầm lặng vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, không một toan tính, không một lần đòi hỏi được đền đáp, như Bác Hồ nhận xét bằng những lời giản dị, nhân dịp sinh nhật của Người: “Trong lúc khó khăn, gian khổ làm việc không chút nề hà, đến lúc nước nhà độc lập cũng không mảy may đòi hưởng thụ”.

Hiện nay, Bia tưởng niệm liệt sĩ Phạm Văn Lộc được xây dựng trang trọng tại Khu di tích lịch sử An toàn khu (ATK) Định Hóa, Thái Nguyên. 

Người giữ kỷ vật

Từ tư liệu lịch sử, một ngày đầu năm 2026, chúng tôi về xã Quảng Ninh gặp gỡ và trò chuyện cùng anh Lê Văn Lợi (SN 1967)- cháu nuôi của vợ chồng liệt sĩ Phạm Văn Lộc- để tìm hiểu thêm và tưởng nhớ, tri ân người con của quê hương Quảng Trị một lòng trung trinh theo Bác Hồ hoạt động cách mạng.

Năm 1928, khi Bác Hồ sang hoạt động tại Thái Lan, bà Nguyễn Thị Cúc, lúc đó lưu lạc tại Thái Lan, được Bác giao nhiệm vụ làm người đưa tin. Trong hồi ký của đồng chí Vũ Kỳ, xác nhận rằng: Ông Lộc, bà Cúc nên duyên chồng vợ nhờ sự tác hợp của Bác Hồ và Người đích thân làm chủ hôn.

Trong một lần nhận nhiệm vụ mang truyền đơn đi giao cho cơ sở, bà Cúc bị địch bắt giam, tra tấn đến sẩy thai. Sau khi ra tù, bà Cúc không còn khả năng sinh con được nữa.

Lúc bấy giờ, gia đình ông ngoại của anh Lê Văn Lợi cũng là Việt kiều Thái Lan, tham gia hoạt động cách mạng trong tổ ông Lộc, bà Cúc. Ông Lộc chân tình: “Tôi tham gia hoạt động cách mạng, không biết sống chết thế nào. Vợ tôi bị địch đánh đến không còn khả năng làm mẹ. Sau này, anh chị sinh nhiều con thì cho cô ấy một đứa để nuôi làm bầu bạn mỗi khi đau ốm, trái gió trở trời”.

Anh Lê Văn Lợi nâng niu từng kỷ vật liên quan đến ông bà Phạm Văn Lộc-Nguyễn Thị Cúc - Ảnh: H.Tr

Nhớ lời đồng đội, ông ngoại Lê Văn Lợi cho bà Cúc nhận nuôi mẹ của Lợi trong suốt quá trình ở Thái Lan cho đến khi về nước. Năm 1967, khi Lợi được khoảng 10 tháng tuổi thì bà Cúc đón về nuôi.

Cuộc đời vợ chồng ông Lộc và bà Cúc là hành trình hợp tan, sinh ly tử biệt trùng trùng vạn dặm. Ngày theo Bác Hồ qua Trung Quốc, ông Lộc có dặn “... nếu 3 năm anh không về, em cứ đi lấy chồng”. Nhưng không phải chỉ 3 năm mà đến gần hết cuộc đời, bà Cúc mới tìm thấy bóng dáng chồng qua những dòng hồi ức, từng câu chuyện kể của đồng đội, đồng chí sống cận kề với chồng.

Tiến sĩ Chu Đức Tính nhớ lại: Năm 1981, Bảo tàng Hồ Chí Minh bất ngờ được đón 2 vị khách đặc biệt từ Quảng Bình ra, gồm một bà cụ già dắt theo cháu trai nhỏ. Bà cụ đưa tờ Báo Nhân dân có bài viết của đồng chí Vũ Kỳ bảo mình tên Nguyễn Thị Cúc, vợ liệt sĩ Phạm Văn Lộc...

Thực ra, trước đây bà Cúc từng 2 lần xuôi Bắc, mục đích gặp cho được Bác Hồ, xem ông Lộc sống chết thế nào. Lần thứ nhất năm 1961, dịp này Bác Hồ đi thăm Liên Xô. Lần thứ hai, năm 1969, thời điểm này sức khỏe Bác Hồ rất yếu nên bà Cúc đành gạt nước mắt quay về.

Và lần này, bà Cúc biết tường tận về cuộc đời của chồng và được trả lại danh phận cho bản thân mình. Một lần chia tay, 3 lần ra Bắc ngóng tin chồng. Thời gian bẵng trôi đến hơn 50 năm trời!

Theo đề nghị của đồng chí Vũ Kỳ, năm 1981, Ban Tổ chức Trung ương giải quyết cho bà Cúc hưởng chế độ hưu trí đặc biệt tương đương cán bộ thuộc diện Thường vụ Tỉnh ủy lúc bấy giờ. Biết tin sức khỏe bà Cúc yếu dần, đồng chí Vũ Kỳ đề nghị Tỉnh ủy Bình Trị Thiên đón bà vào nhà dưỡng lão của tỉnh ở TP. Huế để chăm sóc lúc tuổi già sức yếu... Khi nhắm mắt xuôi tay vào năm 1990, thể theo nguyện vọng của bà Cúc, Tỉnh ủy Thừa Thiên-Huế sau khi tổ chức lễ tang chu đáo đã để anh Lợi đón bà về quê an táng, tiện bề hương khói.

Thương bà một đời lẻ bóng, anh Lợi đắp thêm ngôi mộ gió cạnh ngôi mộ bà Cúc tại xã Quảng Ninh, tấm bia khắc tên ông Phạm Văn Lộc. Để từ đây, bà Cúc mãi mãi có người bạn tâm giao nơi chốn vĩnh hằng sau quãng đời ly biệt.

Anh Lợi rưng rưng: “Sau gần 70 năm ngày ông hy sinh và 26 năm ngày bà mất, năm 2016, Chủ tịch nước đã ký truy tặng Huân chương Độc lập hạng Ba cho cả ông và bà. Sự tri ân của Đảng và Nhà nước đã góp phần an ủi hương linh ông bà. Đây cũng là món quà vô giá, tự hào của gia đình tôi, là minh chứng để các con cháu đời sau luôn nhắc nhớ đến sự hy sinh xương máu của các thế hệ tiền bối để có độc lập dân tộc, hòa bình hôm nay”.

Hương Trà