QTO - Hơn 58 năm đã trôi qua, nhưng trận oanh tạc của máy bay địch ngày 13/3/1968 tại khu vực dốc Co Đo, thôn Đa Năng, xã Kim Điền vẫn là nỗi đau khó nguôi trong ký ức của những người từng chứng kiến. Một đại đội pháo phòng không chịu tổn thất nặng nề, nhiều cán bộ, chiến sĩ hy sinh giữa mưa bom bão đạn. Nhưng đến nay, những thông tin về sự kiện này vẫn chưa được thống kê đầy đủ khiến cấp ủy, chính quyền và người dân địa phương luôn trăn trở, nhất là việc tri ân các anh hùng liệt sĩ.

Đất “chết” trong chiến tranh

Quốc lộ 15 qua địa bàn xã Hóa Hợp (cũ), nay thuộc xã Kim Điền chạy dọc một thung lũng theo hướng Bắc-Nam, hai bên là những dãy núi cao. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, đây là một trong những tuyến giao thông chiến lược, giữ vai trò quan trọng trong việc vận chuyển người, vũ khí, lương thực từ miền Bắc vào chiến trường miền Nam.

Địa hình xã Hóa Hợp (cũ) kéo dài dưới một thung lũng, hai bên là núi cao - Ảnh: Google Earth

Chính vị trí đặc biệt quan trọng ấy khiến khu vực này trở thành mục tiêu đánh phá ác liệt của không quân Mỹ. Theo lịch sử Đảng bộ xã Hóa Hợp (cũ), từ năm 1965-1975, đế quốc Mỹ đã huy động 2.154 lượt máy bay đánh phá địa bàn, với 7.520 tấn bom dội xuống. Bình quân mỗi người dân phải hứng chịu khoảng 2,5 tấn bom. Bom đạn của kẻ thù đã cướp đi sinh mạng của 56 người dân, làm 63 người bị thương; khoảng 200 cán bộ, chiến sĩ bộ đội và thanh niên xung phong làm nhiệm vụ trên địa bàn hy sinh và bị thương.

Không chỉ gây tổn thất nặng nề về người, chiến tranh còn tàn phá nhà cửa, ruộng đồng và các công trình dân sinh. Toàn xã có 244 ngôi nhà bị cháy, sập; nhiều gia súc bị chết, các công trình giao thông, thủy lợi, trường học bị hư hỏng, làm cho Hóa Hợp ngày đó thành mảnh đất “chết”.

Giữa khói lửa chiến tranh, người dân Hóa Hợp vẫn kiên cường bám trụ, một lòng hướng về tiền tuyến. Khoảng 85% số hộ trong xã có người tham gia nhập ngũ hoặc phục vụ chiến đấu. Nhiều gia đình tự nguyện nhường nhà cho bộ đội đóng quân, làm kho chứa hàng hóa, đạn dược và tổ chức nuôi quân.

Ông Đinh Văn Liên đang kể lại trận oanh tạc ngày 13/3/1968 - Ảnh: X.V

Kết thúc chiến tranh, xã Hóa Hợp có 37 liệt sĩ, hàng chục người bị thương và 5 bà mẹ được phong tặng, truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam anh hùng. Với những thành tích trong kháng chiến, xã Hóa Hợp được Đảng, Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân.

Nỗi đau từ trận oanh tạc

Trong ký ức của những người cao tuổi ở xã Kim Điền, trận oanh tạc ngày 13/3/1968 là một trong những sự kiện đau thương, ám ảnh nhất trong những năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Tại thôn Tân Sum (nay thuộc thôn Đa Năng), bom đạn đã trút xuống trận địa pháo ở khu vực dốc Co Đo suốt nhiều giờ liền, gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng.

Theo ông Đinh Viết Lại, trận oanh tạc của máy bay Mỹ xuống thôn Tân Sum (cũ) ngày 13/3/1968 là ngày tang thương nhất trong lịch sử chống Mỹ trên địa bàn xã - Ảnh: X.V

Theo lời kể của các nhân chứng, từ khoảng 8-17 giờ, địch huy động 12 máy bay các loại, trong đó có F-105, F-4H và AD-4 oanh tạc xuống trận địa.

Ông Đinh Văn Liên, 90 tuổi, nguyên lãnh đạo xã Hóa Hợp, nguyên Phó trưởng Ban Tuyên giáo Huyện ủy Minh Hóa (cũ) nhớ lại: “Ngày đó, một Đại đội pháo binh đang triển khai trận địa với các loại pháo bắn tầm cao, tầm thấp cùng nhiều xe chở đạn dược. Khoảng 8 giờ sáng, địch huy động máy bay các loại thay nhau oanh tạc xuống trận địa khiến đơn vị pháo chịu tổn thất rất nặng nề. Người hy sinh nhiều lắm, xe pháo cũng thiệt hại rất lớn, chúng tôi không thể thống kê chính xác con số thiệt hại”.

Ông Đinh Viết Lại, 86 tuổi, nguyên Tiểu đội trưởng dân quân thôn Tân Sum (nay là thôn Đa Năng) kể: “Thời điểm đó, trận địa pháo của ta chưa kịp bố trí hoàn chỉnh thì máy bay địch liên tục lao xuống đánh phá. Chúng bay rất thấp nên pháo bắn tầm cao của ta không thể phát huy hiệu quả, trong khi pháo bắn tầm thấp chưa kịp kéo đến. Máy bay địch oanh tạc liên tục trong nhiều giờ khiến hàng chục chiến sĩ hy sinh, trận địa bị bom cày, đạn xới”.

Khu vực dốc Co Đo qua xã Kim Điền từng là trọng điểm đánh phá ác liệt của đế quốc Mỹ nay đã hồi sinh - Ảnh: X.V

Trước cuộc tiến công dữ dội của không quân Mỹ, lực lượng dân quân địa phương đã phối hợp với đơn vị pháo chiến đấu anh dũng, sẵn sàng hy sinh. Ngay sau trận oanh tạc, Đảng ủy xã Hóa Hợp (cũ) đã chỉ đạo, tổ chức lực lượng cứu hộ, thu dọn chiến trường, đưa những người hy sinh, bị thương ra khỏi trận địa ngay trong đêm.

Trước khi rút đi, người của Đại đội pháo đã dùng một tấm gỗ viết dòng chữ “Tổ quốc ghi công”, rồi treo lên cây mít ngay tại trận địa. Đến nay, số lượng cán bộ, chiến sĩ hy sinh, bị thương và mức độ thiệt hại về phương tiện trong trận đánh đó vẫn chưa được xác định đầy đủ...

Chiến tranh đã lùi xa, vùng đất Hóa Hợp (cũ) đang từng ngày hồi sinh. Thế nhưng, trong tâm thức của những người từng sống qua chiến tranh, ký ức về trận oanh tạc ngày ấy vẫn nguyên vẹn nỗi đau và niềm day dứt. Điều khiến người dân trăn trở không chỉ là sự khốc liệt của trận đánh, mà còn là danh tính, số lượng người hy sinh và những tổn thất nặng nề của đơn vị pháo phòng không đến nay vẫn chưa được xác định đầy đủ.

Vì vậy, cấp ủy, chính quyền và Nhân dân xã Kim Điền mong muốn các cơ quan chức năng, những người có liên quan tiếp tục quan tâm sưu tầm, xác minh thông tin về trận đánh để tri ân các anh hùng liệt sĩ.

Vị trí dự kiến xây dựng đài tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ bên dốc Co Đo - Ảnh: Google Earth

Bí thư Đảng ủy xã Kim Điền Đinh Thị Thanh Huyền cho biết: “Sự kiện máy bay Mỹ ném bom xuống thôn Đa Năng ngày 13/3/1968 làm thiệt hại rất lớn về người và phương tiện. Để tri ân những người đã ngã xuống, Đảng ủy đã chỉ đạo UBND xã quy hoạch khu vực xây dựng lại nhà bia tưởng niệm, tri ân các anh hùng liệt sĩ bên cạnh dốc Co Đo để hương khói cho các liệt sĩ quê nhà và những người đã hy sinh trên địa bàn”.

Xuân Vương