Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là kết quả tổng hợp của nhiều nhân tố, trong đó nổi bật là Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng suốt lựa chọn và linh hoạt tổ chức đánh chiếm các mục tiêu, tiến hành tổng khởi nghĩa giành chính quyền.

Sớm xác định mục tiêu của cách mạng Việt Nam là giành độc lập dân tộc, ngay từ Hội nghị Trung ương lần thứ 8 (tháng 5/1941), Đảng ta khẳng định con đường giành thắng lợi là từ khởi nghĩa từng phần ở từng địa phương, tiến lên tổng khởi nghĩa trên cả nước. Tiếp đó, Hội nghị quân sự cách mạng Bắc Kỳ (tháng 4/1945) đã khẳng định việc phải tích cực chuẩn bị cuộc tổng khởi nghĩa.

Nhân dân Hà Nội tham gia mít tinh ủng hộ Mặt trận Việt Minh tại Nhà hát Lớn, ngày 17/8/1945. Ảnh tư liệu

Trước khí thế chuẩn bị tổng khởi nghĩa trên cả nước dâng cao, ngày 12/8/1945, Ủy ban chỉ huy lâm thời Khu giải phóng ban bố “Mệnh lệnh khởi nghĩa”. Tiếp đó, đêm 13/8, Ủy ban khởi nghĩa ra Quân lệnh số 1, tuyên bố giờ tổng khởi nghĩa đã đến và hạ lệnh: “Hãy tập trung lực lượng, kíp đánh vào các đô thị và trọng trấn của quân địch...”.

Đặc biệt, Hội nghị đại biểu toàn quốc của Đảng (ngày 14 và 15/8/1945), quyết định phát động và lãnh đạo toàn dân đứng lên tổng khởi nghĩa trong cả nước. Tiếp đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi các lực lượng vũ trang và nhân dân cả nước: “Thư kêu gọi tổng khởi nghĩa”. Thực hiện mệnh lệnh Tổng khởi nghĩa của Trung ương Đảng, Tổng bộ Việt Minh và lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, các đơn vị Việt Nam Giải phóng quân cùng lực lượng du kích, tự vệ chiến đấu và nhân dân các địa phương chuyển từ những cuộc khởi nghĩa từng phần tiến lên tổng khởi nghĩa trên phạm vi cả nước.

Một trong những điểm nổi bật là Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh xác định mục tiêu tổng khởi nghĩa mang tính nhảy vọt, từ khởi nghĩa từng phần giành chính quyền ở địa phương, chuyển lên tổng khởi nghĩa đánh đổ ách thống trị của phát xít Nhật và tay sai, giành chính quyền về tay nhân dân trên phạm vi toàn quốc. Để thực hiện được mục tiêu chiến lược đó, Đảng ta xác định lúc này mục tiêu tiến công của ta không chỉ là những đồn bốt, châu lỵ mà là những căn cứ chính của địch, trọng tâm là các thị trấn (huyện lỵ), thị xã (tỉnh lỵ), thành phố trong phạm vi cả nước. Tuy nhiên, do điều kiện khách quan, chủ quan ở từng địa phương, các mục tiêu tiến hành khởi nghĩa diễn ra vô cùng đa dạng và phong phú.

Thực tế diễn biến tổng khởi nghĩa trong 5 ngày đầu (từ ngày 14 đến 18/8), cho thấy, hầu hết các tỉnh miền Bắc, một số tỉnh miền Trung lấy mục tiêu khởi nghĩa từ xã, huyện để thăm dò phản ứng của Nhật và cuối cùng kết thúc là mục tiêu giành chính quyền ở tỉnh lỵ. Các tỉnh Bắc Giang, Hải Dương, Hà Tĩnh, Quảng Nam lấy kết thúc là mục tiêu khởi nghĩa giành thắng lợi ở tỉnh lỵ. Việc tiến hành khởi nghĩa theo các mục tiêu đề ra ở các tỉnh này diễn ra linh hoạt, phù hợp với chủ trương của Đảng, thể hiện tinh thần chủ động tiến công trong tổng khởi nghĩa.

Cao điểm của tổng khởi nghĩa từ ngày 19 đến 26/8. Trong vòng 7 ngày, có 56 trên 65 tỉnh, thành phố và đặc khu khởi nghĩa. Mục tiêu khởi nghĩa ở hơn 30 tỉnh, thành phố bắt đầu từ xã lên huyện lỵ và tỉnh lỵ, từ ngoại thành vào nội thành, rồi tiếp theo là kết thúc ở một số huyện lỵ, xã còn lại. Nhiều tỉnh, thành phố vừa chọn mục tiêu khởi nghĩa ở xã, huyện lỵ trước, vừa chọn mục tiêu khởi nghĩa đồng thời ở cả huyện lỵ và tỉnh lỵ, vừa chọn mục tiêu khởi nghĩa ở các huyện lỵ còn lại. Các tỉnh Bắc Giang, Sơn Tây, Nghệ An, Châu Đốc, Biên Hòa, Lạng Sơn thì chọn mục tiêu khởi nghĩa ở các huyện lỵ, xã đều diễn ra trước, hoặc sau mục tiêu khởi nghĩa ở tỉnh lỵ.

Đặc biệt, thực hiện thắng lợi mục tiêu khởi nghĩa ở các thành phố lớn đã tạo ra bước ngoặt quan trọng của tổng khởi nghĩa. Thắng lợi của khởi nghĩa ở Hà Nội (19/8) đã cổ vũ và thúc đẩy mạnh mẽ các địa phương trong cả nước khởi nghĩa giành chính quyền. Khởi nghĩa thắng lợi ở Huế (23/8), trung tâm chính trị của triều đình phong kiến nhà Nguyễn, buộc vua Bảo Đại phải thoái vị.

Tiếp đó, khởi nghĩa thắng lợi ở Sài Gòn (25/8) đã có tác dụng trực tiếp đến khởi nghĩa giành chính quyền ở các tỉnh Nam Bộ, Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, trong đó có khởi nghĩa thắng lợi là mục tiêu tỉnh lỵ ở các tỉnh Quảng Ngãi, Rạch Giá (27/8); Đồng Nai Thượng, Hà Tiên (28/8). Đến đây, cuộc tổng khởi nghĩa giành chính quyền trên phạm vi cả nước cơ bản kết thúc (trừ thị xã Vĩnh Yên bị Quốc dân đảng chiếm đóng, thị xã Lào Cai, Hà Giang, Móng Cái bị quân Tưởng Giới Thạch và tay sai chiếm đóng và thị xã Lai Châu bị quân Nhật từ Lào quay sang chiếm giữ).  

Thắng lợi của Tổng khởi nghĩa tháng 8/1945 để lại nhiều kinh nghiệm quý, trong đó nổi bật là ta sáng suốt chọn các mục tiêu tổng khởi nghĩa, dựa vào sức mạnh chính trị của quần chúng là chính, có lực lượng vũ trang (Giải phóng quân, du kích, tự vệ) hỗ trợ và linh hoạt thực hiện các mục tiêu tổng khởi nghĩa, nên đã giành thắng lợi nhanh, gọn, ít đổ máu. Đó là thành công của Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh về nghệ thuật chọn mục tiêu tổng khởi nghĩa, tài tổ chức thực hiện mang tính đặc thù của tổng khởi nghĩa đã giành chính quyền thắng lợi trong cả nước và ra đời nước Việt Nam dân chủ cộng hòa (nay là Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam). 

Theo QĐND