QTO - Một thế kỷ bén rễ trên vùng đất phía Tây Quảng Trị, cây cà phê không chỉ tạo dựng sinh kế cho hàng nghìn hộ dân mà còn trở thành một phần ký ức, bản sắc của vùng đất Khe Sanh. Từ dấu mốc 100 năm hình thành và phát triển, câu chuyện cà phê hôm nay đang được mở rộng bằng những hướng đi mới-kết nối giá trị lịch sử, văn hóa cộng đồng, cảnh quan thiên nhiên và trải nghiệm du lịch. Đây là cơ hội để đánh thức tiềm năng du lịch còn đang ẩn chứa trong từng vườn cà phê, từng câu chuyện về đất và người nơi đây.

Sức hút của cà phê Khe Sanh

Trong chuỗi hoạt động theo dấu chân 100 năm cà phê Khe Sanh, những câu chuyện về hạt cà phê, người trồng cà phê và hành trình phát triển của vùng đất này được kể lại bằng nhiều cách khác nhau. Với chị Nguyễn Thị Thùy Ngân, xã Hoàn Lão, lần đầu tiên chị đến Khe Sanh, ấn tượng về một vùng đất từng được biết đến qua những ký ức chiến tranh đã thay đổi khi chị trực tiếp cảm nhận khí hậu nơi đây, thưởng thức cà phê và gặp gỡ người dân địa phương.

Chị Nguyễn Thị Thùy Ngân chia sẻ: “Khe Sanh thật bất ngờ, không giống những gì tôi nghĩ. Ở đây, không khí rất mát mẻ, trong lành và có rất nhiều đặc sản. Cà phê rất ngon, con người chân thật, hòa đồng”.

Tham gia hội thi Nhà nông đua tài, chị Hồ Thị Meng (đội thi xã A Dơi) có thêm cơ hội học hỏi kinh nghiệm, nâng cao kiến thức sản xuất và tìm hướng xây dựng thương hiệu cà phê địa phương - Ảnh: N.B

Đến với hội thi Nhà nông đua tài trong chuỗi sự kiện theo dấu chân 100 năm cà phê Khe Sanh, chị Hồ Thị Meng, xã A Dơi xem đây là cơ hội giao lưu, học hỏi và mong muốn tìm hướng phát triển cho hạt cà phê quê mình. Hội thi đã giúp các thành viên trong đội xã A Dơi được bổ sung kiến thức về chăm sóc cây trồng, xử lý sâu bệnh, xây dựng thương hiệu và cách đưa sản phẩm đến gần hơn với thị trường. Điều chị mong đợi là có thể vận dụng những kinh nghiệm đó để từng bước tổ chức lại sản xuất, tạo dựng thương hiệu cho cà phê A Dơi.

Những chia sẻ ấy cho thấy, để đánh thức tiềm năng cà phê Khe Sanh, bên cạnh việc quảng bá hình ảnh và mở rộng thị trường, điều quan trọng vẫn là nâng cao năng lực của người sản xuất, hình thành sự liên kết và tạo ra những sản phẩm có bản sắc.

Ở thôn Xa Ry, xã Hướng Phùng, anh Hoàng Luận là một trong những người sớm lựa chọn hướng đi kết hợp sản xuất cà phê với hoạt động trải nghiệm. Gia đình anh đã trồng xen kẽ 3ha cà phê arabica và liberica phục vụ du lịch trải nghiệm. Hướng Phùng là một trong 4 xã gồm Hướng Phùng, A Dơi, Khe Sanh và Tân Lập nằm trong vùng được cấp bảo hộ chỉ dẫn địa lý “Cà phê Khe Sanh”.

Đến đây, du khách có thể tìm hiểu quy trình trồng, chăm sóc, thu hái, chế biến, rang xay và thưởng thức cà phê ngay tại vườn. Hoạt động trải nghiệm được gia đình anh triển khai từ năm 2023, hiện đón trung bình 20-30 đoàn khách/năm.

Du khách Đức tham quan, tìm hiểu quy trình sản xuất và thưởng thức cà phê tại vườn cà phê của anh Hoàng Luận, xã Hướng Phùng - Ảnh: NVCC

Không chỉ du khách trong nước, vườn cà phê của gia đình anh còn đón các du khách đến từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Đức… Với anh Luận, làm du lịch không đơn thuần là tăng thêm nguồn thu cho gia đình mà còn là cách giới thiệu vùng đất Hướng Phùng, đưa hình ảnh người trồng cà phê và sản phẩm địa phương đến gần hơn với du khách.

Anh Hoàng Luận cho biết: Gia đình anh hướng đến sản xuất cà phê chất lượng, giảm sử dụng hóa chất, đồng thời tạo điều kiện để khách đến tận vườn tìm hiểu về cây cà phê và quy trình làm ra sản phẩm. Qua đó, du khách không chỉ được thưởng thức cà phê mà còn hiểu hơn về công sức của người trồng và những giá trị của vùng nguyên liệu.

Đánh thức tiềm năng du lịch 

Câu chuyện từ những vườn cà phê cho thấy, du lịch có thể mở ra một hướng khai thác mới cho loại nông sản đã gắn bó với vùng đất này suốt một thế kỷ. Tuy nhiên, để hình thành sản phẩm du lịch có sức hút, cà phê không thể đứng riêng lẻ mà cần được đặt trong mối liên kết với cảnh quan thiên nhiên, di tích lịch sử, văn hóa cộng đồng và đời sống của người dân bản địa.

Tiến sĩ Trịnh Lê Anh, Khoa Du lịch học, Trường đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, Khe Sanh có nhiều lợi thế để phát triển loại hình du lịch kết hợp giữa thiên nhiên, lịch sử và văn hóa. Trở lại vùng đất này sau hơn 20 năm, ông cảm nhận rõ sự thay đổi trong cách nhìn về Khe Sanh: Không chỉ là địa danh gắn với những ký ức chiến tranh, nơi đây còn có khí hậu đặc trưng, cảnh quan rộng mở, những đồi cà phê và đời sống văn hóa của cộng đồng cư dân bản địa.

Du khách Singapore trải nghiệm thu hái cà phê tại vườn của anh Hoàng Luận, xã Hướng Phùng - Ảnh: NVCC

Điều tạo nên nét riêng của cà phê Khe Sanh không chỉ là hương vị tự nhiên mà còn là câu chuyện lịch sử, thông điệp hòa bình được gửi gắm trong từng sản phẩm. Hành trình từ khi cây cà phê được đưa đến vùng đất này, trải qua những năm tháng chiến tranh, được khôi phục, phát triển sau ngày đất nước thống nhất, cây trồng này có thể trở thành chất liệu để kể câu chuyện du lịch. Khi kết nối với các điểm đến lịch sử, cảnh quan và trải nghiệm văn hóa, cà phê sẽ góp phần tạo nên hành trình khám phá có chiều sâu hơn cho du khách.

Tiến sĩ Trịnh Lê Anh nhấn mạnh, phát triển du lịch cần chú trọng chất lượng thay vì chạy theo số lượng. Những trải nghiệm chân thực, có câu chuyện và để lại ấn tượng mới là yếu tố khiến du khách nhớ đến, muốn quay trở lại. Trong đó, cộng đồng Vân Kiều, Pa Kô cùng những nét văn hóa, ẩm thực và sinh hoạt bản địa là nguồn lực quan trọng cần được quan tâm khi xây dựng sản phẩm du lịch gắn liền với cà phê.

Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp để Quảng Trị khai thác giá trị của cây cà phê trong giai đoạn mới. Theo đồng chí Lê Văn Bảo, Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị, cà phê không chỉ là cây trồng mang lại sinh kế mà còn gắn với lịch sử, văn hóa và đời sống của người dân bản địa.

Toàn tỉnh hiện có khoảng 4.000ha cà phê, trong đó hơn 3.700ha đang cho sản phẩm. Tỉnh định hướng phát triển cà phê theo hướng nâng cao giá trị, phù hợp với lợi thế về điều kiện đất đai, khí hậu; không chạy theo mở rộng diện tích mà tập trung nâng chất lượng vùng nguyên liệu, phát triển sản xuất hữu cơ, nông nghiệp tuần hoàn và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Thưởng thức cà phê Khe Sanh còn là dịp để du khách khám phá, cảm nhận những nét văn hóa đặc sắc của đồng bào Vân Kiều, Pa Kô - Ảnh: N.B

Cùng với đó là tổ chức lại sản xuất thông qua các hợp tác xã, tăng cường liên kết giữa người trồng, doanh nghiệp chế biến và thị trường; đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, chế biến sâu, xây dựng và bảo vệ thương hiệu.

“Lợi thế của cà phê Khe Sanh không chỉ nằm ở giá trị nông sản mà còn ở chiều sâu văn hóa, lịch sử đã được bồi đắp qua một thế kỷ. Đây là nền tảng quan trọng để kết nối sản xuất cà phê với phát triển du lịch trải nghiệm, du lịch cộng đồng. Du khách có thể trực tiếp tìm hiểu quy trình trồng, chăm sóc, thu hái, chế biến và thưởng thức cà phê ngay tại vùng nguyên liệu, qua đó cảm nhận rõ hơn câu chuyện về cây cà phê và con người nơi đây”, đồng chí Lê Văn Bảo, Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị nhấn mạnh.

Một thế kỷ hình thành và phát triển đã tạo cho cà phê Khe Sanh những lớp giá trị riêng, từ dấu ấn lịch sử đến bản sắc của vùng đất và con người. Đánh thức tiềm năng du lịch cà phê vì thế không chỉ là mở thêm một sản phẩm du lịch, mà còn là quá trình kết nối, làm giàu những giá trị sẵn có. Khi chất lượng hạt cà phê được nâng lên, câu chuyện vùng đất được kể bằng những trải nghiệm chân thực và cộng đồng địa phương trở thành chủ thể tham gia, cà phê Khe Sanh sẽ có thêm cơ hội vươn xa, đóng góp thiết thực vào phát triển kinh tế-xã hội của tỉnh.

Nguyên Bảo