QTO - Hơn 20 năm qua, nghề nấu cao dược liệu tại thôn Định Sơn đã giúp hàng chục hộ dân vùng Cùa, xã Cam Lộ, ổn định cuộc sống và vươn lên làm giàu. Với các sản phẩm đặc trưng như cao chè vằng, dây thìa canh đạt chuẩn chất lượng, làng nghề hiện không chỉ cung ứng cho thị trường trong nước mà còn vươn tầm xuất khẩu.

Nhiều hộ dân "đổi đời"

Là một trong những hộ tiên phong tại địa phương, gia đình bà Nguyễn Thị Dung đã phát triển nghề nấu cao với quy mô lớn, cung ứng ra thị trường hàng tấn sản phẩm và thu về hàng trăm triệu đồng mỗi năm. Cơ duyên đến vào năm 2010 khi bà tình cờ biết đến cao chè vằng, từ đó nhen nhóm ý tưởng tự sản xuất sản phẩm này tại quê nhà.

Dù không qua đào tạo bài bản, bà Dung vẫn kiên trì học hỏi kinh nghiệm từ các hộ trong vùng, tự mày mò từ khâu chọn nguyên liệu đến kỹ thuật cô đặc sản phẩm. Sau nhiều lần thất bại, bà đã làm chủ được quy trình nấu cao vốn đòi hỏi sự công phu và kiểm soát nhiệt độ nghiêm ngặt để bảo đảm chất lượng.

Từ những lò đất thủ công ban đầu, hiện nay, bà đã đầu tư hệ thống nồi điện hiện đại, mở rộng danh mục lên hơn 10 loại sản phẩm. Trong đó, chủ lực vẫn là cao chè vằng, cao an xoa, cà gai leo, lạc tiên, hà thủ ô, đinh lăng… Riêng cao chè vằng mỗi năm đạt 3-4 tấn, cao đinh lăng khoảng 5 tạ, các loại cao khác 2 - 3 tạ/loại. Các loại cao chè vằng, lạc tiên, đinh lăng và giảo cổ lam đã đạt chuẩn OCOP 3 sao.

Thời gian gần đây, gia đình bà còn sản xuất thêm cao trinh nữ hoàng cung. Đây là loại dược liệu mới, được nhiều người tìm mua với giá 3,5 triệu đồng/kg. Trong 4 tháng đầu năm 2026, cơ sở của bà Dung đã cung ứng ra thị trường hơn 2 tấn cao thành phẩm, chủ yếu tiêu thụ tại Hà Nội.

Cao dược liệu được đóng gói thủ công bằng túi nilon và dàn mỏng bằng ống thép trước khi xuất xưởng - Ảnh: B.B

Bà Dung chia sẻ: “Nghề nấu cao dược liệu không khó nhưng đòi hỏi sự công phu, phải theo dõi sát sao từng công đoạn và độ lửa. Nếu sơ suất, cao có thể không đạt độ đặc hoặc chỉ cần quá lửa một chút là bị cháy. Nấu cao cũng rất mất thời gian, từ lúc bắt đầu nấu đến khi cô đặc xong phải mất khoảng nửa ngày, chưa kể thời gian đóng gói”.

Theo ông Trần Văn Luyến, Trưởng ban điều hành làng nghề nấu cao dược liệu Định Sơn, xã Cam Lộ vốn là địa phương nổi tiếng về sản xuất cây dược liệu. Hiện nay, các thành viên trong làng nghề đã phát triển gần 50ha vùng nguyên liệu, tập trung vào các loại cây như an xoa, đinh lăng, cà gai leo, giảo cổ lam và trinh nữ hoàng cung. Ước tính mỗi năm, người dân Định Sơn sản xuất hơn 100 tấn cao dược liệu các loại. Giá bán trên thị trường dao động từ 250.000 - 280.000 đồng/kg tùy sản phẩm.

Sản phẩm của làng nghề hiện rất được ưa chuộng, nhiều tiệm thuốc Bắc, thuốc Nam thường xuyên đặt mua số lượng lớn nhờ mùi thơm đặc trưng và giá trị dược lý cao. Đặc biệt, một số mặt hàng đã bước đầu tiếp cận và xuất khẩu sang thị trường Hàn Quốc, Úc...

Hiện đại hóa quy trình để vươn xa

Về quy trình sản xuất, tuy không quá phức tạp nhưng nghề nấu cao đòi hỏi sự kiên trì và kỹ lưỡng. Nguyên liệu từ lá và thân cây tươi sau khi rửa sạch sẽ được cho vào những nồi nhôm cỡ lớn. Nhiều hộ vẫn chọn củi phi lao để nấu cao nhằm bảo đảm độ đượm lửa và giữ hương vị đặc trưng.

Mỗi mẻ cao mất hàng chục giờ ninh nấu, trải qua nhiều lần thêm nước và phải canh lửa liên tục. Người thợ lành nghề chỉ cần ngửi mùi thơm tỏa ra là có thể xác định chính xác độ đặc để dừng lửa. Cao thành phẩm sau khi nguội sẽ được đóng vào túi nilon, dùng ống thép dàn mỏng và dán nhãn trước khi xuất xưởng.

Chia sẻ thêm về làng nghề, Chủ tịch UBND xã Cam Lộ Nguyễn Văn Ân cho biết, Định Sơn có truyền thống nấu cao từ lâu, nhưng từ năm 2016 đã chính thức phát triển thành làng nghề truyền thống quy mô lớn. Chính quyền địa phương đã triển khai nhiều chính sách hỗ trợ, đồng thời khuyến khích người dân mở rộng diện tích trồng dược liệu để chủ động nguồn cung.

Ông Võ Công Lý, Trưởng thôn Định Sơn cho biết thêm, toàn thôn hiện có gần 20 hộ dân theo nghề, góp phần quan trọng trong giải quyết việc làm và ổn định đời sống cho người dân địa phương.

Hiện nay, bên cạnh một số hộ duy trì cách nấu bằng bếp củi để giữ hương vị truyền thống, phần lớn các cơ sở quy mô lớn đã chuyển sang sử dụng hệ thống nồi điện. Việc ứng dụng công nghệ tự động hóa vào quy trình ninh và cô đặc không chỉ giúp tiết kiệm thời gian, công sức mà còn kiểm soát nhiệt độ chính xác hơn. Nhờ đó, sản phẩm giữ được hàm lượng dược tính cao và bảo đảm các tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm.

Để tăng cường hiệu quả, các hộ sản xuất tại Định Sơn đã liên kết thành lập hợp tác xã. Mô hình này không chỉ giúp ổn định giá cả mà còn tạo điều kiện thuận lợi để người dân tiếp cận nguồn vốn hỗ trợ, đầu tư máy móc và mở rộng quy mô phát triển bền vững trong tương lai.

Bảo Bình