QTO-Diện tích rừng rộng lớn, địa hình phức tạp, lực lượng mỏng khiến mỗi chuyến tuần tra luôn là một hành trình nhiều gian khó, nhưng cùng với bước chuyển của công nghệ số, những người giữ rừng hôm nay có thêm những “điểm chạm” mới: Từ chiếc điện thoại của người dân, bản đồ số của ngành chức năng đến ảnh vệ tinh, hệ thống thông tin địa lý (GIS) và thiết bị bay không người lái. Công nghệ đang từng bước giúp việc quản lý, bảo vệ rừng chuyển từ cách làm dựa vào sức người sang chủ động nhận diện biến động, cảnh báo nguy cơ và hỗ trợ quyết định từ sớm.

Từ chiếc điện thoại đến những tọa độ trong rừng

Ở thôn Gia Giã, xã Hướng Hiệp, những người tham gia bảo vệ rừng cộng đồng đã bắt đầu quen với việc sử dụng điện thoại thông minh trong các chuyến tuần tra. Với họ, chiếc điện thoại giờ đây không chỉ phục vụ liên lạc mà còn trở thành công cụ hỗ trợ xác định vị trí, ghi nhận những biến động của rừng và chuyển thông tin nhanh hơn đến lực lượng chức năng.

Tổ bảo vệ rừng thôn Gia Giã sử dụng điện thoại thông minh để trao đổi thông tin, xác định vị trí trong quá trình tuần tra rừng - Ảnh: N.B

Anh Hồ Văn Quang, Bí thư Chi bộ thôn Gia Giã cho biết, địa bàn rừng cộng đồng quản lý rộng, địa hình phức tạp, nhiều khu vực đi lại khó khăn. Có những điểm xa, các tổ tuần tra phải đi và ở lại trong rừng 1-2 đêm mới hoàn thành công việc. Thôn đã thành lập 8 tổ tuần tra với 40 thành viên tham gia bảo vệ rừng. Việc ứng dụng công nghệ số có thể giúp các thành viên xác định chính xác vị trí cần kiểm tra, ghi nhận những dấu hiệu bất thường và thông tin nhanh hơn.

Theo anh Nguyễn Văn Phú, Kiểm lâm làm việc tại địa bàn xã Hướng Hiệp, trước đây công tác tuần tra, theo dõi diễn biến rừng chủ yếu sử dụng bản đồ giấy, khoanh vẽ thủ công. Việc phát hiện và xác định những điểm có biến động vì thế gặp nhiều khó khăn.

Hiện nay, các phần mềm chuyên ngành, như: QGIS, MapInfo, Vtool và SMART đã được đưa vào ứng dụng. Nhờ đó, lực lượng kiểm lâm có thể theo dõi diễn biến rừng, phát hiện sớm những khu vực có nguy cơ mất rừng; đồng thời hỗ trợ việc kiểm tra, xử lý tại hiện trường nhanh chóng hơn.

Điểm đáng chú ý, công nghệ không chỉ được sử dụng bởi lực lượng chuyên trách. Các tổ, đội bảo vệ rừng ở thôn, bản cũng được tập huấn để sử dụng thiết bị phục vụ tuần tra, ghi nhận nguy cơ xâm hại, mất rừng và các điểm khai thác lâm sản trái phép. Qua đó, người dân trở thành một mắt xích trong mạng lưới phát hiện nguy cơ từ sớm, từ xa.

Nếu ở cơ sở, công nghệ đang giúp các tổ tuần tra xác định đúng vị trí và ghi nhận nhanh hơn, thì ở quy mô lớn hơn, câu chuyện đặt ra là làm thế nào để những nguồn dữ liệu ấy được kết nối, khai thác và phục vụ quản trị toàn bộ diện tích rừng.

Khi công nghệ trở thành một phần của quản trị rừng

Với diện tích rừng lớn, địa bàn rộng và địa hình phức tạp, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số đang trở thành hướng đi được ngành lâm nghiệp Quảng Trị từng bước triển khai.

Theo ông Phan Văn Phước, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, ngành đã ứng dụng ảnh viễn thám, GIS và máy bay không người lái để rà soát, phát hiện diễn biến rừng, các hành vi xâm hại rừng và điểm cháy. Tuy nhiên, công nghệ vẫn được đặt trong mối quan hệ với lực lượng thực địa, kết hợp giữa dữ liệu, thiết bị và hoạt động tuần tra, kiểm soát trực tiếp.

Đây cũng là sự thay đổi về phương thức quản lý. Nếu trước đây việc theo dõi diễn biến rừng phụ thuộc nhiều vào ghi chép, tổng hợp thủ công và những chuyến kiểm tra trực tiếp, thì dữ liệu số, ảnh vệ tinh và các phần mềm chuyên ngành đang giúp lực lượng chức năng có thêm một “góc nhìn từ xa”. Tuy nhiên, để công nghệ thực sự trở thành công cụ hữu hiệu trong quản lý rừng vẫn còn không ít khoảng trống.

Lực lượng Kiểm lâm và các tổ bảo vệ rừng trao đổi, cập nhật thông tin phục vụ công tác quản lý, bảo vệ rừng - Ảnh: N.B

Anh Lê Văn Hùng, Trạm trưởng Trạm Quản lý bảo vệ rừng, Ban Quản lý rừng phòng hộ lưu vực sông Thạch Hãn cho biết, đơn vị đang quản lý địa bàn rộng gần 8.000ha, trải dài trên nhiều xã, phường; trong khi đó, lực lượng chuyên trách chỉ có 8 người. Vào thời điểm nắng nóng, nguy cơ cháy rừng tăng cao, lực lượng phải bố trí trực tại những khu vực trọng điểm; cùng lúc đó vẫn phải theo dõi các điểm có nguy cơ xâm lấn.

Ông Trương Quang Ngọc, Phó Giám đốc Ban Quản lý rừng phòng hộ lưu vực sông Thạch Hãn nhìn nhận, bên cạnh nỗ lực của đơn vị, công tác quản lý, bảo vệ rừng hiện vẫn còn thiếu đồng bộ trong ứng dụng công nghệ số. Đặc biệt, đơn vị còn thiếu những hệ thống cảnh báo cháy rừng, ảnh vệ tinh và thiết bị bay không người lái để hỗ trợ phát hiện nhanh tình trạng cháy rừng cũng như xâm hại rừng. Những trăn trở ấy cho thấy, "bài toán" công nghệ trong quản lý rừng còn là câu chuyện về hạ tầng dữ liệu, thiết bị, nhân lực sử dụng công nghệ và khả năng kết nối thông tin giữa các lực lượng.

Một cánh rừng rộng hàng nghìn ha không thể được bảo vệ tốt hơn chỉ bằng việc tăng thêm những chuyến tuần tra. Điều cần thiết là làm sao để mỗi chuyến đi có thêm thông tin dẫn đường; mỗi dấu hiệu bất thường được phát hiện sớm; mỗi dữ liệu từ hiện trường được đưa trở lại hệ thống quản lý để phục vụ những quyết định tiếp theo.

Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Phan Văn Phước, việc tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng khoa học công nghệ trong quản lý, bảo vệ và phát triển rừng là hướng đi quan trọng. Trong đó, cần từng bước hoàn thiện hệ thống dữ liệu, nâng cao khả năng giám sát; đồng thời kết hợp chặt chẽ giữa công nghệ với lực lượng trực tiếp bảo vệ rừng.

Bởi vậy, công nghệ không phải là lời giải thay thế con người. Công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi được đặt vào đúng nơi, đúng nhu cầu và được vận hành bởi những người hiểu rừng, bám rừng. Từ một chiếc điện thoại của các thành viên tổ bảo vệ rừng, một tọa độ được ghi nhận trên đường tuần tra đến bản đồ số, ảnh vệ tinh, GIS hay máy bay không người lái, những “điểm chạm” ấy đang từng bước kết nối con người với dữ liệu và những cánh rừng với hệ thống quản lý.

Giữ rừng vẫn cần những bước chân đi vào rừng. Nhưng trong bối cảnh mới, những bước chân cần được dẫn đường bằng dữ liệu, được hỗ trợ bởi công nghệ và được kết nối trong một phương thức quản trị chủ động hơn. Và khi con người có thể nhìn xa hơn, biết sớm hơn, hành động đúng lúc hơn, những cánh rừng sẽ có thêm cơ hội được giữ lại nguyên vẹn cho những mùa xanh phía trước.

Nguyên Bảo