Tham gia lớp học cùng người dân xã Lìa, nghệ nhân Hồ Văn Hồi (SN 1972), trú tại xã Khe Sanh, được trìu mến gọi là “thầy”. Hơn nửa đời người miệt mài bên khung cửi, anh Hồi từng đi khắp các bản làng, dạy nghề dệt thổ cẩm cho người dân xã Lìa và nhiều địa phương trong tỉnh. Công việc nối công việc như một guồng quay không ngừng nghỉ, nhưng khi nghe tin nghệ nhân Lương Văn Hùng từ Thanh Hóa vào dạy nghề nhuộm, anh Hồi vẫn khăn gói vượt hàng chục cây số tìm tới xã Lìa để được làm… học trò.

Tham gia lớp học nhuộm màu tự nhiên, nghệ nhân Hồ Văn Hồi và các học viên trải qua nhiều cung bậc cảm xúc. Họ không ngờ màu sắc trên thổ cẩm lại được tạo nên từ những loài thực vật mọc trong vườn nhà, trên nương rẫy, như: hoàng đằng, cánh kiến, nghệ, điều… Mỗi loài cây được pha chế theo một cách riêng. Trong quá trình nhuộm, việc phơi phóng vải, sợi để giữ màu là cả một nghệ thuật. Nâng niu cuộn tơ vừa vớt ra khỏi nồi nước vỏ cây rừng, chị Hồ Thị Cúc, một nghệ nhân ở xã Lìa chia sẻ: “Những bài học này thật thú vị và quý giá. Tôi đã cố gắng ghi nhớ thật kỹ lời thầy dạy để sau này chia sẻ với mọi người”.

Người giúp học viên ở xã Lìa nhuộm thắm những cuộn sợi, tấm vải là nghệ nhân Lương Văn Hùng (SN 1989), trú tại xã Văn Nho, tỉnh Thanh Hóa. Cùng với vợ, anh Hùng đã dựng xây xưởng nhuộm và dệt thủ công nổi tiếng mang tên Mường Ký. Sự ra đời của xưởng mang niềm vui đến cho nhiều người, đặc biệt là các nghệ nhân nặng lòng với nghề truyền thống.

Chia sẻ với học viên, nghệ nhân Hùng cho biết, mình lớn lên cùng tiếng lách cách của khung cửi mẹ dệt và những ngày lẽo đẽo theo chân người lớn trong bản lội suối, trèo đèo tìm lá rừng ngâm tơ. Những ký ức tuổi thơ ấy trĩu nặng khi anh Hùng thấy nhiều phụ nữ Thái dỡ khung cửi, cất thoi dệt, rời bản xuống phố mưu sinh. Ngay cả mẹ anh, một nghệ nhân nổi tiếng khắp vùng, cũng phải ngậm ngùi rời nghề vì biết không thể chỉ sống với đam mê.

“Ngày còn là sinh viên, mỗi lần trở lại bản và biết nhà nào đó không dùng khung cửi nữa, tôi lại đến xin về, lau chùi và cất giữ. Lúc đó, tôi cũng chưa biết mình sẽ làm gì với những vật dụng quen thuộc này, chỉ đơn giản là muốn níu giữ ‘hồn’ bản”, anh Hùng kể.

Bước ngoặt đến vào một chiều đông tại Hà Nội. Tan giờ làm, anh Hùng lặng nhìn một tốp phụ nữ Thái, trong đó có những nghệ nhân giỏi ở quê mình, được mời ra ngoài để gia chủ khánh thành tòa cao ốc mà những lao động phổ thông này vừa lau dọn. Cầm bàn tay thô ráp của các bà, các chị, Hùng nghẹn ngào: “Về bản dệt vải đi mọi người ơi!”. Đáp lại anh là câu trả lời nghe nhói lòng: “Về thì lấy gì mà sống? Nghề dệt, nhuộm không nuôi nổi người Thái nữa rồi”.

Năm 2020, anh Hùng quyết định rời thủ đô, rút toàn bộ tiền tiết kiệm, lặn lội sang Lào rồi ngược xuôi khắp các bản làng Tây Bắc để “giải mã” quy trình xử lý màu tự nhiên. Dù đã học rất nhiều, thậm chí “lục tung” những trang sách vật lý, hóa học, sinh học, nhưng hàng chục mẻ nhuộm thử nghiệm của anh vẫn thất bại. Thấy thế, nhiều người bảo Hùng gàn dở, khuyên anh mua màu hóa chất cho nhanh. Thế nhưng, anh vẫn kiên định: “Phải là màu của tự nhiên thì mới bảo vệ được người thợ dệt và giữ trọn hồn cốt của thổ cẩm”. Không ai ngờ, chính sự kiên định đó đã mang lại thành công. Những sản phẩm nhuộm tự nhiên, dệt tay mang thương hiệu Mường Ký ngày càng được chú ý, chinh phục nhiều khách hàng, thậm chí vươn xa ra nước ngoài.

Theo dòng chuyện trò, nghệ nhân Lương Văn Hùng cho biết, khi nhận lời mời của Phân viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch miền Trung và UBND xã Lìa về việc đứng lớp truyền nghề nhuộm tự nhiên, anh không tránh khỏi sự đắn đo. Thời điểm này, công việc ở xưởng khá bận rộn. Sự vắng mặt của anh Hùng đôi khi được đánh đổi bằng những đơn hàng giá trị lớn. Thế nhưng, khi biết rằng có nhiều nghệ nhân tâm huyết đang chờ mình, anh đã gác lại tất cả để lên đường.

“Đồng bào Vân Kiều, Pa Kô ở xã Lìa rất chăm chỉ, tiếp thu rất nhanh và thực sự khéo léo. Tôi sẽ nhớ mãi ánh mắt bừng sáng của mọi người khi thấy thành phẩm của mình. Đi dạy nghề, ngỡ mình là người cho đi, nhưng thực ra chính tôi cũng nhận về rất nhiều”, anh Hùng chia sẻ.

Dưới góc nhìn của một người làm sản phẩm bền vững, nghệ nhân Lương Văn Hùng nhận ra xã Lìa và vùng lân cận không chỉ giàu bản sắc văn hóa, có nhiều nghệ nhân giỏi… mà còn là miền quê trù phú với đa dạng dược liệu, cỏ cây có thể chiết xuất để nhuộm màu tự nhiên. Nơi đây hoàn toàn có thể quy hoạch thành vùng nguyên liệu dệt nhuộm bền vững. Đó cũng chính là lý do trong thời gian ở lại Quảng Trị, vợ chồng anh Hùng đã dành thời gian khảo sát, lên ý tưởng để mở rộng lối đi cho nghề truyền thống.

Trong buổi lễ bế giảng sau 3 ngày học tập miệt mài, dường như không ai muốn rời lớp. Những bàn tay sạm nắng, còn vương sắc màu của lá chàm, củ nghệ, siết chặt lấy tay nhau. Không còn khoảng cách giữa thầy giáo người Thái và học trò Vân Kiều, Pa Kô, chỉ có sự đồng điệu giữa những người cùng mang sứ mệnh giữ lửa nghề truyền thống. Họ hẹn gặp lại nhau trong tâm thế là những cộng sự, cùng đưa thổ cẩm vươn đến chân trời xa.