-  Đặt Báo Quảng Trị làm trang chủ

 
 
 
    Giới thiệu    Đặt báo    Nhạc Quảng Trị    Góp ý gửi tòa soạn   Tìm Kiếm      Đăng Ký -   Đăng Nhập  
 
 
..::Văn hóa » chi tiết ::..
Đóng  Văn hóa
Chạp mả tháng sáu

Ngày cập nhật: 01/08/2008 9:22:06 SA

Cho đến khi đã sang Minsk tôi mới chứng thực một điều rằng, văn hoá Việt thật đúng là văn hoá của đồng ruộng mà ít nơi nào có được. Tôi yêu đất nước mình bởi trong đó nhận ra được những nét đẹp rất Việt. Làng quê, dòng họ với những lễ nghi bốn mùa. 

Để bắt đầu cho chuyện làng nước chuyện họ tộc, có lẽ nên dạo qua hai chữ tiêu đề trên. Thực ra tôi băn khoăn không biết cái lễ ở họ tộc mình cúng vào mùng mười tháng sáu âm lịch nên gọi là gì cho phải. Trong họ, có người bảo tảo mộ, có người bảo chạp mả. Nếu dùng chữ “tảo mộ” thì tôi chập chờn mấy câu thơ của cụ Tiên Điền, “Thanh minh trong tiết tháng ba/ Lễ là tảo mộ hội là đạp thanh”. Vậy tảo mộ là lễ diễn ra vào tiết mùa xuân, cùng với hội đạp thanh. 

Ở quê, bà con vẫn hay gọi là đi “chạp mả”. Mà như tôi biết thì chữ “chạp mả” thường là lễ cúng cuối năm, vào tháng chạp nên gọi tên như vậy. Thế thì chạp mả cũng không đúng sao? 

Tôi tạm gọi lễ này là “chạp mả” vì trong cuốn văn sớ chép tay của ông nội, thấy ở phần giữa có một đoạn về các bài văn cúng dịp này, bên gáy sách ông đề ba chữ “văn chạp mả”. Tôi thiển nghĩ, chắc đây chỉ là vấn đề phương ngữ trong cách gọi tên mà thôi. Thật ra dù gọi “tảo mộ”, “chạp mả” hay ở một số nơi gọi chệch thành “giảy mả” thì cũng là dịp đi thăm viếng mồ mả tổ tiên, người thân. 

Năm nay không về được để vác cuốc, xách rựa đi xuống cồn cùng anh em chú bác trong họ. Điều đó khiến tôi buồn, và nhớ một làn khói xông lên khi ông nội vừa nhúm lửa đốt cháy nắm nhang trên tay. 

Ngày giờ 

Làng tôi ngày xưa có ba họ chính là họ Nguyễn, họ Trần, họ Hoàng tương ứng với ba ngài khai khẩn-khai canh vào lập nên làng. Trong văn lưu của làng còn ghi lại theo thứ tự trên là đệ nhất, đệ nhị, đệ tam khai canh. Về sau, họ Nguyễn thất truyền (trong văn chỉ làng có ghi lại trên tấm bia đá), vì thế chỉ còn hai họ chính là họ Trần và họ Hoàng. 
Bóng quê. Ảnh: Minh Hoàn

Đúng ra, lễ chạp mả diễn ra vào ngày mùng mười tháng bảy âm lịch hằng năm. Mà có cái hay là cả hai họ đều cùng tổ chức vào một ngày. Vậy, thêm một lần nữa tôi có thể khẳng định đây đúng là lễ “chạp mả” vì người ta hay nói luôn cụm từ “chạp mả làng”, tức phải cả làng cùng thực hiện. Qua đó cũng thây được sự gắn bó thân thiết trong đời sống người nông thôn Việt Nam mình, giữa người láng giềng với nhau hay giữa các dòng họ trong một làng. 

Tôi có cái thú là thích đoán định, hay là nghe lâu rồi không nhớ mà phải vừa ghi lai vừa bịa thêm. Cái sự không chính xác này theo cảm tính chủ quan gọi là đoán vậy. Và tôi xin đoán tiếp về việc vì sao lễ chạp mả ở làng tôi lại diễn ra vào dịp hè chứ không phải cuối năm như các nơi khác. 

Chúng ta biết, các làng ở miền Trung đều trồng lúa, mỗi năm làm được hai vụ. Vụ lúa hè thu vừa gặt xong thì cũng độ tháng sáu. Sau đó đất ruộng bỏ hoang, người dân nhàn rỗi. Tổ chức lễ chạp mả dịp này là để con cháu ở quê sau mùa đã rảnh rỗi. Con cháu ở xa thì đang dịp hè nên có thể về được đông đủ hơn. Ấy là vì các cụ thương mấy đứa nhỏ, sợ chúng lâu không về sẽ quên mất quê hương bản quán, tính liệu tổ chức vào hè để nhằm với dịp các cháu học sinh đang nghỉ ngơi mà về. Hơn nữa, có nhiều ngôi mộ ở làng không nằm trên bãi tha ma mà nằm cô lẻ giữa đồng. Tổ chức lễ vào lúc đồng trơ rạ thì mấy tấm ruộng quanh ngôi mộ đơn chiếc đó không bị hư hại. Người nông dân vốn coi cây lúa là cơ nghiệp mà. 

Cách đây mấy năm, làng triệu tập một cuộc họp, gọi là uống nước chè nói chuyện làng thôi. Cuộc họp thống nhất dịch ngày chạp mả lùi lại một tháng. Tức sẽ tổ chức vào mùng mười tháng sáu âm lịch. Cái sự dịch lùi sớm hơn này là vì ở miền Trung tháng bảy hay có mưa gió, rồi có khi ông trời mần cho một trận lũ tiểu mãn nữa cũng khổ. Chuyện này không ai phản đối, bởi thực ra cúng tế lễ hội là ở tấm lòng cúng là cúng cho người sống hưởng, là một lần nhắc nhủ con cháu nhớ về nguồi cội. Vậy là thống nhất chuyển sang mùng mười tháng sáu. 

Tổ chức và nghi lễ 

Chạp mả là lễ thường niên, nhưng cứ ba năm một lần thì lễ lớn có mời con cháu ngoại. Các năm lễ thường chỉ có con cháu nội ở trong làng, ai ở xa về được thì càng quí. Những năm như thế thường lễ chỉ làm nhỏ, gọi là có để nhớ tiên linh tiên tổ, cũng là một dịp để sửa sang lại mồ mả người đã khuất. 

Cúng lễ chạp mả những năm thường thì chỉ xôi và thịt heo luộc. Hai thứ này bắt buộc phải có. Đầu heo được cạo sạch, luộc lên rồi cắm trên đó một cây dao vót bằng tre. Phía trên đầu heo phủ một lớp mỡ bạng dạng như một tấm lưới. Xôi nấu từ gạo nếp, một lương thực trọng yếu của người phương Đông, cũng là nông sản chính của người Việt Nam ta. Nhẽ ra phải là gạo mới đúng, nhưng nấu xôi cúng, theo tôi vì hai lý do sau. Thứ nhất, xôi cũng giống gạo, nhưng ngày thường ăn cơm gạo quen miệng rồi, đến chạp mả ăn xôi mới ra lễ chứ. Thứ hai, xôi vừa thơm vừa dẻo, ăn bằng cách nắm lấy một cục rồi vắt. Khi đó hạt nếp sẽ dẻo dính lại với nhau bền chặt, ngụ ý là anh em con cháu trong dòng tộc phải biết thương yêu nhau như những hạt xôi nếp ấy.

Buổi sáng, con cháu trong họ (chỉ con trai đã thành niên) tập trung sớm ở từ đường. Tất cả mang theo cuốc, rựa và một nắm nhang. Sau khi các cụ vào khấn lễ cáo xong là toàn thể kéo nhau lên bãi tha ma. Lễ cáo buổi sáng thường chỉ đơn giản, chỉ để báo cáo với tiên tổ là hôm nay cho phép con cháu lên tân trang mấy ngôi mộ. Tôi hay thấy ông nội viết sớ cáo từ giấy bổi màu vàng, ông dán lên một chiếc khung có chân đế rồi đặt lên bàn thờ. 

Trước tiên, tất cả con cháu lên lăng ngài Thuỷ Tổ. Bác trưởng họ thắp nhang xong thì con cháu dùng cuốc tỉa cỏ trên mộ, dùng rựa chặt cây bụi xung quanh cho quang đãng. Mỗi năm đến chạp, thích nhất là thấy các bác các chú có mặt đông đủ ở lăng ngài. Mấy ông cụ thì mặc áo dài chít khăn đóng rất cổ kính. Tôi nói vui, các cụ cao tuổi khôn thật! Cứ đóng áo mão như thế thì dọn dẹp thế nào được, đành phải cậy việc cho con cháu. Trong khi đó các cụ sẽ nhắc lại chuyện của tiền nhân, có người này làm quan người kia làm tước. Nghe thấy vui hẳn vì kể ra dòng họ mình cũng giỏi ra phết. 

Từ lăng ngài Thuỷ Tổ, con cháu tản ra đi chăm chút mấy ngôi mộ của người thân. Những ngôi mộ nằm giữa cồn thì chỉ bị trâu bò húc mõm vào sứt mẻ. Dùng cuốc nhát miếng cỏ đặt lên là tròn trịa lại. Có ngôi mộ cây trinh nữ bò lên phủ kín. Trinh nữ ở quê tôi gọi là cây cỏ ngủ, đơn giản vì chạm vào nó thì nó cụp lá lại như nhắm mắt nằm ngủ. Ngán nhất là những ngôi mộ như thế này, chân lỡ mà chạm phải cỏ ngủ thì đau điếng cả lên. 

Sau khi dọn dẹp tu bổ, ngôi mộ trông an lành hơn. Khi ấy sẽ thắp lên một nén nhang, người dưới kia chắc cũng cảm thấy ấm áp. Thương nhất là mấy ngôi mộ không có người thân, hoặc họ ở xa không về được. Mấy bác nhủ thắp nhang lên cho người ta bớt tủi. Ở cồn, mộ vô chủ như vậy thì nhiều vô kể, nên chi cứ mỗi lần xuống đó là tôi thấy hoang hoải. 

Xong việc dọn dẹp phát quang ở cồn, con cháu lại tập trung về nhà thờ họ. Lúc ấy cũng sắp đến giờ ngọ rồi. Các cụ bắt đầu gióng chiêng trống, cử lễ chính thức. Bác trưởng tộc khấn xong, rót ba lần nước trong, trà, rượu. Kính cẩn đọc sớ cáo. Con cháu xếp hàng hai bên trật tự để nghe. Đọc xong sớ, bác gập đầu ba cái, tờ sớ đặt lên lại trên bàn thờ. Mấy hồi chiêng trống liên tiếp cứ như để đệm nhịp cho con cháu trong họ vái lạy. Cách lạy cũng có luật lệ cả, từ người bậc cao cho đến bậc thấp xét về vai vế trong họ. Vậy nên nhiều khi thấy một ông rất già vẫn phải vái sau một bác trẻ. Họ tộc là thế, tuổi tác không quan trọng bằng thứ cấp. Từ đường họ tôi có ba gian, vào vái thì bắt đầu từ gian chánh điện ở giữa, sau đó bên trái, rồi bên phải. 

Phần lễ lược xong, đợi cháy hết một tuần nhang thì bưng đầu heo xuống chặt nhỏ. Xôi soạn ra mâm, nước mắm ớt rót ra chén, mè đậu bày ra dĩa. Ăn cỗ ở chạp mả không có bàn ghế mà ngồi trệt giữa nhà, quây quanh mấy chiếc mâm. Và tuyệt nhiên không có chén đũa gì cả, xôi nắm chắm mè, thịt heo bốc kẹp vào. Tôi nhớ cái mâm xôi heo mà thấy vui. Ở giữa là xôi chất đầy, xung quanh thịt heo đầu và lòng gan đã cắt nhỏ. Xôi nơm đầy tượng trưng cho sự no đủ, thịt thà bao quanh là biểu tượng sum vầy. Con cháu cứ thế ngồi xếp bàng xung quanh ăn ngon lành. Vừa ăn vừa nói chuyện thân mật. Anh dù quan to, ông này bà nọ thì khi về làng vẫn phải ngồi trệt như thế mà ăn. Cách ngồi cũng theo tuổi tác vai vế nữa chứ, người cao tuổi thì ngồi giữa, con cháu chia ra ngồi hai bên. Kiểu ăn cỗ ở lễ chạp này có thể là diễn lại đời sống chung chạ của người xưa, qua đó nhắc khéo ta phải nhớ đến tổ tiên. Ăn như vậy thấy rất vui và cũng cảm thấy ngon hơn. Phần xôi ăn xong còn lại chia đều cho từng hộ bưng về, ở nhà các bà các mẹ các chị không đi tảo mộ thì cũng có ăn miếng xôi cho biết hôm nay chạp mả. Nhiều khi nghĩ người phụ nữ thiệt thòi trong chuyện này, thế nhưng chính họ là người nhớ lễ chạp hơn cả. 

Những năm có chạp mả lớn thì đông hơn, ồn ào hơn. Con cháu nội ngoại ở xa tìm về sớm. Mùng bảy mùng tám là làng bắt đầu đông lên, vui hẳn. Những năm đó đều phải dựng thêm rạp để tiếp đón con cháu đằng xa. Lễ nghi cũng rườm rà hơn. Đặc biệt có cái lệ ở làng là cứ hễ làm chạp mả to thì có vật bò. Rồi thêm gói bánh chưng, cỗ bàn cũng bày biện nhiều hơn chứ không chỉ xôi với thịt heo. Đây là dịp mấy nàng dâu trong họ được đến nhà thờ làm lễ, đúng hơn là phải đến để lo lễ vì đàn ông không kham được việc nội trợ nấu nướng. 

Mệ nội tôi nấu ăn có hai món không ai qua là hong xôi và nấu nước xáo. Xôi mệ hong vừa dẻo, đậu cũng nhuyễn ra vàng tươi màu rất đẹp. Nước xáo thì đậm đà mà ngọt lịm đi, ăn với bún kẹp rau sống thì không gì bằng. Có người nói vui, nắm thử cục xôi, nếm thử tí nước xáo là biết ngay của bà dâu giỏi nhất họ. Mệ tôi được xưng danh như thế lâu nay. 

Năm nay không về được, tôi nhẩm tính hình như lại là một lễ chạp mả lớn. Độ này chắc con cháu ở xa cũng đang rậm rịch thu xếp công việc để về làng. Riêng đứa con xa này, cũng rậm rịch soạn sửa một tư thế để hướng về tiên tổ tiên linh. 

                   Minsk, 6.2008 
   
                  Hoàng Công Danh
    (Sinh viên Quảng Trị du học tại Belarus)

Lần xem: 675  Gửi phản hồi  Quay lại!

CÁC TIN KHÁC
  ‘Đoạt hồn’ đạt 12 tỉ đồng sau 4 ngày công chiếu
  Ngọc Ánh làm show cùng Ngọc Sơn, Phương Thanh
  The Rock luyện 8 tháng để đóng Hercules
  Ba phim Việt mới trên VTV
  Phim Việt ra thế giới: Con đường bị "phong tỏa"?
  Học sử qua sân khấu kịch
  Backstreet Boys hủy lưu diễn ở Israel
  14 tỉ đồng cho bộ tranh của cậu bé 11 tuổi
  Hòa nhạc truyền cảm hứng yêu nước
  
Đóng  Tin, bài mới cập nhật
  
Đóng  Thăm dò dư luận
Nội dung Website Báo Quảng Trị?



Gửi Điều Tra  Xem Kết Quả
  
Đóng  Lượt truy cập
  
 
 

BÁO QUẢNG TRỊ ĐIỆN TỬ
Giấy phép xuất bản số 129/GP - TTĐT ngày 29/8/2013 của Cục QL Phát thanh, truyền hình và thông tin điện tử - Bộ Thông tin và Truyền thông
Tổng biên tập: Trương Đức Minh Tứ
Tòa soạn và Trị sự:
Số 311 đường Hùng Vương, thành phố Đông Hà, tỉnh Quảng Trị
ĐT: (053).3.852528 - 3.853418 - 3.851615 - Fax: (053) 3.851615 -3.853418 * Website: www.baoquangtri.vn  Email: baoquangtri@gmail.com
Thiết kế bởi Trung Tâm CNTT & TT Quảng Trị